Deodato Arellano: Propagandista at Patriyotang Filipino

“Ang layunin ng ating samahan ay hindi lamang reporma, kundi ang ganap na paghiwalay ng Pilipinas mula sa Espanya at ang pagkamit ng pambansang kalayaan.“ ~Deodato Arellano

Si Deodato Fredericko Juanito Rocelio Arellano DeLa Cruz ay isang dakilang patriyotang Filipino at propagandista. Siya ay naging mahalagang bahagi ng kasaysayan bilang isa sa mga tagapagtatag ng Katipunan. Kinikilala rin siya bilang kauna-unahang naging pangulo o Supremo ng nasabing lihim na samahan.

Ang kanyang buhay ay nagsilbing administratibong pundasyon ng himagsikan laban sa mga Kastila. Bilang bayaw ni Marcelo H. del Pilar, naging aktibo siya sa paghingi ng mga reporma. Sa kabila ng kanyang mahalagang papel, madalas siyang nakakalimutan sa mga modernong aklat ng kasaysayan.

Quick Facts

• Full Legal Name: Deodato Fredericko Juanito Rocelio Arellano y de la Cruz
• Commonly Known Names: Deodato Arellano, Buan, Santol
• Birth Date: July 26, 1844
• Death Date: October 7, 1899
• Nationality: Filipino
• Occupation(s): Assistant clerk, bookkeeper, revolutionary leader, propagandist
• Years Active: 1877–1899
• Known For: Being the first President of the Katipunan and a founding member of La Liga Filipina
• Notable Works or Positions: First Supremo of the Katipunan, Secretary of La Liga Filipina, Secretary of Cuerpo de Compromisarios

Early Life and Education

Ipinanganak si Deodato noong ika-26 ng Hulyo, 1844 sa Maysantol, Bulakan, Bulacan. Ang kanyang mga magulang ay sina Juan Arellano at Mamerta de la Cruz. Noong 1849, napalitan ang apelyido ng kanilang pamilya bilang Arellano dahil sa atas ni Claveria. Ang utos na ito ay naglayong magkaroon ng pamantayang apelyido para sa mga Filipino.

Nag-aral si Arellano ng kursong bookkeeping sa Ateneo Municipal de Manila. Pagkatapos ng kanyang pag-aaral, siya ay nagtrabaho bilang assistant clerk sa arsenal ng military artillery corps. Ang kaniyang pinagtrabahuhan ay tinatawag ding Maestranza de Artilleria sa lungsod ng Maynila. Nakatulong ang posisyong ito upang maunawaan niya ang takbo ng militar ng mga Kastila.

Inilarawan si Deodato bilang isang tahimik at metodikal na tao sa kanyang mga gawain. Siya ay may malalim na disiplina na nakuha niya mula sa kanyang karanasan sa Masonerya. Ginamit niya ang masonic name na “Buan” na nangangahulugang “Moon” sa wikang Tagalog. Palagi siyang maingat at tapat sa pagtupad ng kanyang mga tungkulin sa kilusan.

Bilang isang klerk, naging maayos ang kanyang pagtatala ng mga mahahalagang dokumento at pondo. Ang kanyang masonic background ay nagbigay sa kanya ng sapat na karanasan sa pag-oorganisa. Naniniwala ang mga mananalaysay na ang kanyang pagkatao ay sadyang nakatuon sa paglilingkod sa bayan. Ang kanyang mga gawi ay nagpakita ng pagiging isang mahusay na tagapamahala.

Ang pamilya Arellano ay kilala rin sa pagkakaroon ng mga kasaping may hilig sa sining. Halimbawa, ang kanyang mga pamangking sina Arcadio at Juan Arellano ay naging tanyag na mga arkitekto. Ang rebolusyonaryong dugo ng pamilya ay nanatiling buhay sa bawat henerasyon ng kanilang lipi. Si Deodato ang nagsilbing inspirasyon sa kanilang pamilya para sa tunay na patriyotismo.

Rise to Prominence

Bago itatag ang Katipunan, naging aktibong miyembro muna si Arellano ng kilusang La Propaganda. Ang grupong ito ay naglayong magkaroon ng mga repormang pampolitika sa ilalim ng Espanya. Noong ika-3 ng Hulyo, 1892, naging isa siya sa mga tagapagtatag ng La Liga Filipina. Sa samahang ito, nahalal siya bilang unang kalihim sa ilalim ni Ambrosio Salvador.

Subalit, agad na ipinatapon si Dr. Jose Rizal sa Dapitan ilang araw matapos itatag ang Liga. Noong ika-7 ng Hulyo, 1892, nagpulong ang mga makabayan sa mismong tahanan ni Arellano. Ang bahay na ito ay matatagpuan sa 72 Calle Azcarraga sa Tondo, Maynila. Doon nila binuo ang lihim na samahan na tinawag na Katipunan o KKK.

Sa isang lihim na pagpupulong noong Oktubre 1892, inihalal si Arellano bilang unang pangulo nito. Siya ang kauna-unahang indibidwal na binigyan ng titulong “Supremo” ng Kataastaasang Sanggunian. Sa ilalim ng kanyang pamumuno, pinagtibay ang mga unang batas na binuo nina Plata at Diwa. Ang kanyang katayuan ay naging mahalaga sa paglalatag ng pundasyon ng samahan.

Gayunpaman, nakitaan ni Andres Bonifacio ng kakulangan sa sigasig ang istilo ng pamumuno ni Arellano. Noong Pebrero 1893, pinalitan siya ni Roman Basa bilang pangulo ng nasabing samahan. Sa kabila nito, nanatiling aktibo at tapat si Deodato sa layunin ng kilusan. Ipinagpatuloy niya ang pag-oorganisa ng mga sangay ng Katipunan sa lalawigan ng Bulacan.

Major Contributions

Political and Civic

Nagsilbi siyang unang kalihim ng La Liga Filipina noong itinatag ito ni Rizal noong 1892. Noong Abril 1893, tinulungan niya si Juan de Zulueta na muling buhayin ang nasabing Liga. Naging kalihim din siya ng Cuerpo de Compromisarios, isang grupong nagpatuloy sa kampanya para sa reporma.

Revolutionary Leadership

Bilang unang Supremo, itinatag niya ang administratibong istraktura at ang unang sistema ng recruitment. Pinamahalaan niya ang paglikom ng pondo para sa mga propagandistang Filipino na nasa Espanya. Ang kanyang tahanan ay naging sentro ng mga mapanghimagsik na ideya at subersibong babasahin.

Military Logistics

Noong panahon ng digmaan, nagsilbi siyang commissary officer sa brigada ni Heneral Gregorio del Pilar. Tungkulin niyang siguruhin ang suplay at pagkain para sa mga rebolusyonaryong sundalo sa labanan. Ang kanyang karanasan sa arsenal ay nagamit niya sa pag-aaral ng mga armas at lohistika.

Philippine Revolution

Nang sumiklab ang himagsikan noong Agosto 1896, agad na tumungo si Arellano sa Bulacan para lumaban. Sumapi siya sa brigada ni Heneral Gregorio del Pilar at naging opisyal na tagapamahala ng lohistika. Nakilahok siya sa mga labanan laban sa mga Kastila at kalaunan laban sa mga Amerikano. Ang kanyang papel bilang kapitan ng lohistika ay naging mahalaga sa kanilang operasyon.

Sa gitna ng digmaan sa kabundukan ng Cordillera, nagkasakit siya ng tuberkulosis dahil sa hirap ng kondisyon. Ang kanyang pakikibaka ay nagtapos habang ipinagtatanggol ang kalayaan ng bansa sa hilagang Luzon. Inilibing siya ng kanyang mga kasamahan sa sementeryo ng bayan ng La Trinidad, Benguet. Namatay siya noong Oktubre 7, 1899, sa edad na 55 habang nakikipagdigma.

Notable Life Stories

The Meeting at 72 Calle Azcarraga

Sa mismong bahay ni Arellano binuo ang Katipunan noong gabing ihayag ang deportasyon ni Jose Rizal. Ito ang naging duyan ng rebolusyong Filipino na nagpabago sa kapalaran ng ating bansang Pilipinas.

The Secret Solicitor

Si Deodato ang nagsilbing pangunahing tagalikom ng pondo para sa mga propagandistang Filipino na nasa Madrid. Lihim niyang ipinapadala ang pera upang mapanatiling buhay ang pahayagang La Solidaridad sa Espanya.

The Cautious Recruiter

Kilala si Arellano sa pagiging sobrang ingat sa pagpili ng mga bagong kasapi ng lihim na Katipunan. Ginawa niya ito upang maiwasan ang pagpasok ng mga espiyang Kastila sa loob ng samahan.

Duty Beyond Presidency

Kahit inalis siya sa pagkapangulo noong 1893, hindi sumama ang loob ni Arellano at patuloy na nagtrabaho. Mas pinili niyang mag-organisa sa Bulacan habang si Bonifacio naman ay nakatuon sa lungsod ng Maynila.

The Librarian of the Revolution

Ang kanyang tahanan sa Maynila ay nagsilbing taguan at sentro ng distribusyon ng mga ipinagbabawal na nobela. Para sa mga makabayan, siya ang itinuturing na “librarian” na nagpapakalat ng mga subersibong ideya.

Challenges

Maagang naging biyudo si Deodato nang pumanaw ang kanyang unang asawa na si Paula Rivera. Sa kabila ng pighati, muli niyang nahanap ang katuwang sa buhay kay Hilaria del Pilar. Isang malaking hamon din sa kanya ang mamuhay nang may dalawang mukha sa lipunan noon. Bilang kawani ng mga Kastila, kailangan niyang itago ang kanyang mga subersibong gawain sa gabi.

Noong ika-10 ng Oktubre, 1896, dinakip siya ng mga awtoridad dahil sa hinalang pakikisangkot sa rebelyon. Ang arestong ito ay nagdulot ng malaking panganib at pagdurusa sa kanyang buong buhay at pamilya. Gayunpaman, matapos siyang makalaya, muli siyang bumalik sa kanyang bayan upang ituloy ang laban para sa bayan. Ang pinakamabigat na hamon ay ang pagkakasakit niya ng tuberkulosis habang nasa gitna ng pakikidigma.

Controversies and Criticism

Ang pinakamalaking kontrobersya sa kanyang buhay ay ang pagpapatalsik sa kanya bilang unang Supremo ng Katipunan. Ayon kay Bonifacio, hindi naging epektibong pinuno si Deodato Arellano noong unang bahagi ng 1893. Pinaratangan siyang kulang sa sigasig at masyadong mabagal sa pagpapakilos ng mga miyembro para sa himagsikan. Naniniwala ang ilang mananalaysay na ang kanyang maingat na istilo ay hindi akma sa mabilis na labanan.

Binatikos din ang kanyang panunungkulan dahil sa kakaunting bilang ng miyembro na naidagdag sa loob ng anim na buwan. May ibang bersyon ng kasaysayan na nagsasabing pinahirapan siya ng mga Kastila at pinabayaang mamatay matapos mahuli. Subalit, mas maraming dokumento ang nagpapatunay na siya ay naging opisyal ni Gregorio del Pilar bago pumanaw. Ang mga isyung ito ay nagpapakita ng magkakaibang interpretasyon sa kanyang tunay na naging ambag.

More: Roman Basa: Utak sa Likod ng Rights of Man

Personal Life

Si Deodato Arellano ay ikinasal sa kanyang unang asawa na si Paula Rivera, na sa kasamaang-palad ay pumanaw. Dahil dito, muli siyang ikinasal kay Hilaria del Pilar noong ika-22 ng Abril, 1877. Si Hilaria ay kapatid ng tanyag na propagandistang si Marcelo H. del Pilar. Ang pagsasamang ito ay hindi lamang naging domestic kundi naging isang mahalagang politikal na alyansa.

Naging tapat na katuwang si Deodato ni Marcelo del Pilar sa pagpapadala ng mga pondo sa Espanya. Sa katunayan, inilarawan siya bilang pinagkakatiwalaang “man on the ground” ni Del Pilar sa Maynila. Wala mang detalyadong tala ng kanilang mga anak, itinuturing siyang ninuno ng kilalang pamilya Arellano. Ang kanyang mga pamangking sina Arcadio at Juan Arellano ay naging malapit din sa kanyang rebolusyonaryong mithiin.

Ang kanyang relihiyosong kaanib ay hindi malinaw ngunit siya ay isang dedikadong Freemason. Ginamit niya ang masonic name na “Buan” sa ilalim ng Logia Lusong No. 185. Ayon sa mga mananalaysay, siya ay may katangiang pagiging mapagpakumbaba at metodikal sa trabaho. Sa aspeto ng kalusugan, siya ay nagdusa at kalaunan ay namatay dahil sa tuberkulosis noong 1899.

Nanatili siyang tapat sa kanyang mga kaibigan at kasamahan sa kabila ng mga internal na hidwaan. Ang kanyang pilosopiya sa buhay ay nakatuon sa tahimik na paglilingkod sa halip na paghahangad ng kapangyarihan. Kahit noong inalis siya sa posisyon, hindi siya nagtanim ng galit sa mga kasamahan sa Katipunan. Ang kanyang buhay ay isang halimbawa ng pagiging isang disiplinado at matiyagang rebolusyonaryo.

Later Years and Death

Matapos ang kanyang panunungkulan sa Katipunan, naging aktibo pa rin siya sa muling pagbuhay sa Liga Filipina. Noong Oktubre 1896, siya ay dinakip at ikinulong ng mga Kastila ngunit kalaunan ay nakalaya rin. Sa pagsiklab ng Digmaang Filipino-Americano, hindi siya nag-atubiling sumapi muli sa armadong pakikibaka. Naging commissary officer siya sa brigada ni Gregorio del Pilar upang suportahan ang kanilang lohistika.

Sa gitna ng pakikidigma sa kabundukan, ang kanyang kalusugan ay unti-unting nanghina dahil sa tuberkulosis. Pumanaw si Deodato Arellano noong ika-7 ng Oktubre, 1899 habang ang bansa ay nasa gitna ng digmaan. Ayon sa ilang ulat, namatay siya sa Bontoc o sa Itogon, Benguet habang paurong na lumalaban. Inilibing siya ng kanyang mga kasamahan sa sementeryo ng bayan ng La Trinidad, Benguet.

Legacy and Historical Impact

Ang pangunahing pamana ni Arellano ay ang pagiging “Forgotten Founder” at unang Supremo ng Katipunan. Siya ang nagbigay ng administratibong backbone na kailangan ng isang lihim na samahan sa simula nito. Kinikilala siya bilang tulay sa pagitan ng kilusang repormista at ng radikal na rebolusyon sa bansa. Noong 2008, naglagay ang National Historical Institute ng historical marker sa pook na pinanganakan sa kanya.

Pinarangalan din siya sa pamamagitan ng “Birthplace of the Katipunan Monument” sa 72 Calle Azcarraga sa Maynila. Mayroon ding relief at historical marker para sa kanya sa Bulacan Heroes Park sa kapitolyo ng Bulacan. Sa modernong panahon, muling sinusuri ng mga iskolar ang kanyang mahalagang papel sa pag-oorganisa ng himagsikan. Ang kanyang buhay ay nagpapatunay na ang rebolusyon ay nangangailangan din ng maayos na pangangasiwa.

Timeline of Key Events

• 1844 – Ipinanganak noong July 26 sa Maysantol, Bulakan, Bulacan.
• 1849 – Napalitan ang apelyido ng pamilya bilang Arellano dahil sa atas ni Claveria.
• 1877 – Ikinasal kay Hilaria del Pilar noong April 22 pagkatapos mamatay ng unang asawa.
• 1892 – Naging Secretary ng La Liga Filipina noong July 3.
• 1892 – Itinatag ang Katipunan sa kanyang tahanan noong gabi ng July 7.
• 1892 – Inihalal bilang unang Supremo o Presidente ng Katipunan noong Oktubre.
• 1893 – Napalitan ni Roman Basa bilang Supremo noong Pebrero.
• 1893 – Muling binuhay ang La Liga Filipina noong Abril bilang Secretary at Treasurer.
• 1894 – Nagsilbing Secretary ng Cuerpo de Compromisarios.
• 1896 – Dinakip ng mga awtoridad noong October 10 dahil sa hinalang rebelyon.
• 1899 – Sumanib sa brigada ni Gregorio del Pilar bilang commissary officer.
• 1899 – Pumanaw dahil sa tuberkulosis noong October 7 sa kabundukan ng Benguet.

Selected Works

Bagaman walang nobelang isinulat, pinagtibay at inendorso niya ang mga unang batas o “Constitution” ng Katipunan. Sumulat din siya ng mga ulat tungkol sa pondo at aktibidad ng kilusan para sa mga lider sa Espanya. Ang mga ulat na ito ay naging mahalaga upang mapanatili ang komunikasyon sa pagitan ng Pilipinas at Madrid.

Awards and Honors

Pinarangalan siya ng isang historical marker mula sa National Historical Institute noong taong 2008. Kasama rin siya sa mga bayaning binibigyang-pugay sa Bulacan Heroes Park sa lalawigan ng Bulacan. Ang kanyang tahanan ay kinikilala bilang opisyal na duyan at birthplace ng Katipunan sa lungsod ng Maynila.

Historical Assessment

Si Deodato Arellano ay kasalukuyang sinusuri ng mga mananalaysay bilang isang matalinong tagapamahala. Ayon sa mga iskolar, ang kanyang maingat na pamumuno ay nagbigay ng sapat na panahon upang lumago ang Katipunan. Kinikilala siya ngayon bilang isang mahalagang haligi na nagbigay ng kaayusan sa simula ng rebolusyon.

Ang kanyang pagiging katuwang ni Marcelo del Pilar ay nagpapatunay ng kanyang malawak na koneksyon sa mga intelektwal. Sa kabila ng pagpapatalsik sa kanya ni Bonifacio, ang kanyang pananatili sa kilusan ay tanda ng tunay na integridad. Ang kanyang kuwento ay nagbibigay ng bagong pananaw sa mga unang hakbang ng ating kalayaan.

Lesson for Today’s Generation

Ang buhay ni Deodato Arellano ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng tunay na pagpapakumbaba para sa bayan. Kahit na siya ay naalis sa mataas na posisyon, hindi siya tumigil sa pagtulong sa layunin ng himagsikan. Ipinapakita nito na ang tunay na lider ay handang maglingkod sa kahit anong kapasidad basta’t para sa ikabubuti ng lahat.

Itinuturo rin niya ang disiplina at pag-iingat sa pagbuo ng isang mahalagang organisasyon o samahan. Ang kanyang maingat na pagpili ng mga kasapi ay nagpapakita na ang kalidad ay mas mahalaga kaysa sa dami sa simula ng anumang mithiin. Ang ganitong uri ng maingat na pagpaplano ay susi sa tagumpay ng anumang malaking adhikain sa ating lipunan.

Higit sa lahat, ang kanyang persistence sa kabila ng mga personal na hamon gaya ng pagkakasakit at pagkabilanggo ay inspirasyon para sa atin. Namatay siyang nakikipaglaban sa kabundukan, malayo sa karangyaan, para lamang sa kalayaan ng susunod na henerasyon. Ang kanyang sakripisyo ay dapat magsilbing paalala na ang ating kalayaan ay bunga ng pawis at buhay ng mga taong tulad niya.

Kamakailan, ang kanyang kapanganakan ay ginugunita tuwing ika-26 ng Hulyo sa lalawigan ng Bulacan at sa Maynila. Itinampok din ang kanyang karakter sa mga pelikula at seryeng pantelebisyon tulad ng “Katipunan” (2013) at “Bonifacio: Ang Unang Pangulo”. Ang mga ganitong pagtatampok ay naglalayong muling ipakilala siya sa mga bagong henerasyon ng mga Filipino.

Trivia Questions

1. Saan ipinanganak ang bayaning si Deodato Arellano? A. Bulakan, Bulacan B. Tondo, Maynila C. Cavite City D. Malolos, Bulacan
2. Ano ang kursong natapos ni Deodato Arellano sa Ateneo Municipal de Manila? A. Panggagamot B. Pagiging Guro C. Bookkeeping D. Inhinyerya
3. Sino ang sikat na propagandista na naging bayaw ni Deodato Arellano? A. Jose Rizal B. Marcelo H. del Pilar C. Andres Bonifacio D. Juan Luna
4. Ano ang ginamit na “masonic name” ni Deodato Arellano sa kanyang pagsapi sa Masonerya? A. Santol B. Kidlat C. Araw D. Buan
5. Anong lihim na samahan ang pinamunuan ni Deodato Arellano bilang kauna-unahang Supremo? A. La Liga Filipina B. Cuerpo de Compromisarios C. Katipunan D. La Propaganda
6. Saan matatagpuan ang bahay ni Deodato Arellano kung saan itinatag ang Katipunan noong 1892? A. Calle Azcarraga B. Calle Ilaya C. Calle Rosario D. Calle Escolta
7. Sino ang pumalit kay Deodato Arellano bilang pangulo ng Katipunan noong Pebrero 1893? A. Andres Bonifacio B. Roman Basa C. Ladislao Diwa D. Teodoro Plata
8. Ano ang naging papel ni Deodato Arellano sa brigada ng kanyang pamangking si Gregorio del Pilar? A. Heneral B. Mensahero C. Sundalo D. Commissary Officer
9. Ano ang naging sanhi ng kamatayan ni Deodato Arellano noong 1899? A. Tuberkulosis B. Sugat sa Giyera C. Atake sa Puso D. Malaria
10. Anong taon itinatag ang Katipunan sa mismong tahanan ni Deodato Arellano? A. 1896 B. 1892 C. 1898 D. 1888
11. Bago naging Supremo, anong posisyon ang hinawakan ni Deodato sa samahang La Liga Filipina? A. Pangulo B. Ingat-yaman C. Kalihim D. Tagapayo
12. Saang lalawigan sa hilagang Luzon inilibing ang mga labi ni Deodato Arellano? A. Mountain Province B. Ifugao C. Ilocos Norte D. Benguet

Sources

Alchetron. (2026, April 25). Deodato Arellano.
Almario, V. (Ed.). (2015). Arellano, Deodato. Sa Sagisag Kultura (Vol. 1). National Commission for Culture and the Arts.
Arellano, S. (2016, March). Mandaluyon, San Juan, Deodato, Salvador and Juan Arellano. Artes De Las Filipinas.
Bayani Art. (n.d.). Marcelo del Pilar.
Dreamcatcher. (2026, March 2). Unknown Filipino in history: Deodato Arellano. Ocean Breeze.
Grokipedia. (n.d.). Deodato Arellano.
Inquirer Research. (2018, July 26). Did you know: Deodato Arellano. Inquirer News.
Philippine Center for Masonic Studies. (n.d.). Founders of the Katipunan.
Solitaria, O. (2011). Arellano descendants 2011-01-07. Scribd.
Wiki Malolos. (2025, May 19). Deodato Arellano.
Wikidata. (2025, October 23). Deodato Arellano (Q1190115).
Wikipedia contributors. (2026, March 24). Deodato Arellano. Wikipedia, Ang Malayang Ensiklopedya.

Mga Tamang Sagot:

1. A, 2. C, 3. B, 4. D, 5. C, 6. A, 7. B, 8. D, 9. A, 10. B, 11. C, 12. D.