Pio Valenzuela: Manggagamot at Mamamahayag

“Kaya hangga’t naikukwento at naaalala sila, hinding-hindi sila mawawala.“-Pio Valenzuela

Si Dr. Pío Valenzuela y Alejandrino ay isang tanyag na manggagamot, mamamahayag, at bayaning Pilipino noong Panahon ng Himagsikan. Siya ay ipinanganak noong Hulyo 11, 1869 at pumanaw noong Abril 6, 1956 sa Polo, Bulacan. Bilang mahalagang kasapi ng Katipunan, malaki ang kaniyang naging papel sa paglaban sa pamahalaang kolonyal ng Espanya.

Siya ay naging bahagi ng “Kataas-taasang Tatlo” na namuno at nagpalawak sa lihim na samahan. Bukod dito, kaniyang pinamahalaan ang pagsulat at pagpapalaganap ng mapanghimagsik na pahayagang “Ang Kalayaan”. Matapos ang rebolusyon, siya ay nagsilbi bilang tapat na alkalde ng Polo at gobernador ng Bulacan.

Quick Facts

Full Legal Name: Pío Valenzuela y Alejandrino
Commonly Known Names: Dr. Pío Valenzuela, Dimas Ayaran, Madlang-Away
Birth Details: July 11, 1869, Polo, Bulacan, Spanish East Indies
Death Details: April 6, 1956 (aged 86), Polo, Bulacan, Philippines
Nationality: Filipino
Occupation(s): Physician, Revolutionary Leader, Journalist, Civil Servant
Years Active: 1892–1925
Known For: Physician General and Triumvirate member of the Katipunan, managing the revolutionary newspaper Ang Kalayaan
Notable Works or Positions: Physician General of Katipunan, Municipal President of Polo, 10th Governor of Bulacan

Early Life and Education

Si Pío Valenzuela y Alejandrino ay isinilang noong Hulyo 11, 1869 sa Polo, Bulacan sa isang maykayang pamilya. Ang kaniyang mga magulang ay sina Francisco Valenzuela, na isang dating gobernadorcillo, at Lorenza Alejandrino. Dahil sa kanilang mataas na katayuan, hindi siya nakaranas ng matinding hirap noong kaniyang kabataan sa Polo. Gayunpaman, namulat ang kaniyang kaisipan sa mga nagaganap na kawalan ng katarungan sa kaniyang kapaligiran.

Siya ay pangatlo sa limang magkakapatid na binubuo nina Agustina, Severo, Feliciana, at Tomás. Sila ay lumaki sa isang payapa at tahimik na kanayunan sa lalawigan ng Bulacan. Noong bata pa, nalimitahan lamang ang kaniyang pakikipaglaro sa kaniyang sariling mga kamag-anak.

Nagsimula ang kaniyang maagang pag-aaral sa loob ng kaniyang tahanan sa gabay ng kaniyang pamilya. Pagkatapos nito, pumasok siya sa pribadong paaralan ni Telesforo Evangelista sa Quingua noong taong 1880. Dito niya unang natutuhan ang mga pormal na aralin sa wikang Latin at Kastila.

Inilipat siya ng kaniyang ama sa Maynila upang mag-aral sa tanyag na Colegio de San Juan de Letran. Natapos niya ang kaniyang sekundaryang pag-aaral sa nasabing kolehiyo noong taong 1888. Kasunod nito, kumuha siya ng medisina sa Unibersidad ng Santo Tomas at nagtapos noong 1895.

Habang siya ay nag-aaral pa ng medisina, nagbigay siya ng libreng panggagamot sa mga mahihirap na mamamayan. Sa pamamagitan ng gawaing ito, nakita niya ang matinding paghihirap ng mga Pilipino sa ilalim ng mga Kastila. Ang karanasang ito ang nag-ugnay sa kaniyang marangyang buhay at sa pagdurusa ng kaniyang mga kababayan. Dahil dito, nagpasya siyang sumapi sa kilusang mapanghimagsik upang labanan ang mapang-aping kolonyal na pamahalaan.

Noong kaniyang kabataan, si Pío ay kilala bilang isang mahiyain at pino na bata sa Polo. Gusto niya ang mapayapang pag-iisa at may hilig siya sa pag-aalaga ng mga ibon at halaman. Dahil sa kaniyang tahimik na pagkatao, walang sinuman ang nagtangkang makipag-away sa kaniya sa kaniyang paligid.

Rise to Prominence

Sumapi si Valenzuela sa lihim na samahan ng Katipunan noong Hulyo 15, 1892 sa Maynila. Noong panahong iyon, isang linggo pa lamang naitatag ang rebolusyonaryong pangkat ni Andres Bonifacio. Sumama siya rito dahil sa matinding galit sa pagpapatapon kay Jose Rizal sa Dapitan. Dahil sa kaniyang mataas na edukasyon, mabilis siyang nakilala at naging pinuno ng kilusan.

Naging matalik na kaibigan niya ang Supremo ng Katipunan na si Andres Bonifacio. Sa katunayan, siya ang naging ninong sa binyag ng kaniyang unang anak ni Bonifacio. Nang masunog ang bahay ni Bonifacio noong Abril 1896, kinupkop niya ang pamilya nito. Sila ay magkakasamang namuhay sa kaniyang inuupahang bahay sa Lavezares Street sa Maynila.

Noong Disyembre 1895, naihalal si Valenzuela bilang Fiscal General ng Kataas-taasang Sanggunian. Kasama niya sina Bonifacio at Emilio Jacinto sa pagtatatag ng lihim na Camara Negra. Ang maliit na kamarang ito ang nagpapasya ng parusa sa mga lumalabag sa lihim. Ginamit niya ang kaniyang rebolusyonaryong pangalan na “Dimas Ayaran” sa mga mapanganib na operasyon.

Noong reorganized meeting noong Disyembre 31, 1895, ninais ni Bonifacio na maging Supremo si Valenzuela. Naniniwala si Bonifacio na mas nararapat siyang mamuno dahil sa kaniyang mataas na pinag-aralan. Gayunpaman, tinanggihan ni Valenzuela ang alok na ito upang mapanatili ang katatagan ng rebolusyon. Sa kaniyang palagay, ang pamumuno pa rin ni Bonifacio ang pinakamabuti para sa samahan.

Major Contribution

Ang Pamamahala sa Kalayaan ng Katipunan

Noong Marso 1896, pinamahalaan ni Valenzuela ang pagsulat at pagpapalaganap ng mapanghimagsik na pahayagang “Ang Kalayaan”. Inilipat niya ang palimbagan ng samahan sa kaniyang inuupahang bahay sa Lavezares Street sa Maynila. Kaniyang iminungkahi ang pangalan ng pahayagan at ang paggamit ng pangalan ni Marcelo H. del Pilar bilang editor. Sumulat din siya ng mga ulat ukol sa kalupitan ng mga Kastila gamit ang alyas na “Madlang-Away”. Dahil sa pahayagang ito, ang kasapian ng Katipunan ay lumundag mula tatlong daan tungo sa tatlumpung libo.

Pamumuno sa Pamahalaang Lokal at Lalawigan

Nagsilbi si Valenzuela bilang unang alkalde ng Polo sa ilalim ng rehimeng Amerikano mula 1899 hanggang 1901. Pagkatapos nito, siya ay nahalal bilang Gobernador ng lalawigan ng Bulacan mula taong 1921 hanggang 1925. Kilala siya bilang isang napakatapat na pinuno na lumaban sa sugal, katiwalian, at panloloko sa gobyerno. Sa kaniyang termino, matagumpay na natapos ang pagpapatayo ng makasaysayang Bulacan Court House noong dekada 1920. Kaniyang itinatag ang Asociacion Agricola Provincial de Bulacan noong Agosto 13, 1923 upang tulungan ang mga magsasaka.

Serbisyo sa Kalusugan ng Publiko

Bukod sa kaniyang karerang politikal, ipinagpatuloy ni Valenzuela ang kaniyang propesyon bilang isang philanthropic country doctor. Noong 1917, nagsilbi siya bilang District Health Officer upang sugpuin ang epidemya ng kolera sa Bulacan. Nagbigay siya ng libreng gamot at kaniyang sariling pera sa kaniyang mga mahihirap na pasyente. Pinarangalan siya ng Bulacan Medical Society dahil sa kaniyang mahigit animnapung taon ng tapat na serbisyo.

Ang Gampanin sa Himagsikang Pilipino

Noong Hunyo 15, 1896, isinugo siya ni Bonifacio sa Dapitan upang konsultahin si Jose Rizal tungkol sa himagsikan. Ginamit niya ang alyas na “Procopio Bonifacio” upang hindi siya mapaghinalaan ng mapagbantay na mga Kastila. Isinama niya ang bulag na si Raymundo Mata at Rufino Magos bilang kaniyang mga kunwaring pasyente.

Ipinahayag ni Rizal na hindi pa sila handang maghimagsik dahil sa kakulangan ng mga sandata at suporta. Ipinaalala ni Rizal na kailangan muna nilang makuha ang tulong ng mga mayayamang Pilipino sa Maynila. Dali-daling bumalik si Valenzuela sa Maynila upang iulat ang kinalabasan ng kaniyang naging pakikipag-usap kay Rizal.

Nang matuklasan ang Katipunan noong Agosto 19, 1896, tumakas siya kasama ang iba pang mga kasapi. Nakibahagi siya sa unang labanan sa Pasong Tamo bago siya nagtungo sa lalawigan ng Laguna. Noong Setyembre 1, 1896, sumuko siya sa pamahalaang kolonyal upang gamitin ang inaalok na pangkalahatang amnestiya. Ipinatapon siya ng mga Kastila sa Espanya at ikinulong sa loob ng halos dalawang taon.

Notable Life Stories

Ang Pagsaklolo sa Pamilya ni Bonifacio

Noong Biyernes Santo ng Abril 1896, nasunog ang tahanan ni Bonifacio sa Sta. Cruz, Maynila. Dahil sa kasawian na ito, kinupkop ni Valenzuela ang asawa at dalawang buwang gulang na anak ng Supremo. Sila ay magkakasamang namuhay nang payapa sa kaniyang inuupahang bahay sa Lavezares Street. Sa kasamaang palad, ang sanggol ay pumanaw din pagkalipas ng dalawang buwan dahil sa sakit na bulutong.

Ang Nakatutuwang Pagkahulog sa Kabayo ni Emilio Jacinto

Noong unang labanan ng himagsikan sa Pasong Tamo, sumakay sa kabayo sina Bonifacio, Jacinto, at Valenzuela. Gayunpaman, nakaranas ng nakatutuwang insidente ang pangkat nang mahulog si Jacinto sa kaniyang kabayo nang dalawang beses. Siya ay nagmukhang payaso sa kaniyang kulay rosas na kasuotan dahil hindi pa siya nakakasakay sa kabayo. Dahil dito, bahagyang naibsan ang kaba nina Bonifacio at Valenzuela sa gitna ng matinding takot at pag-aalala.

Ang Pagbabalat-kayo Bilang Procopio Bonifacio

Noong naglakbay si Valenzuela patungong Dapitan upang makipagkita kay Rizal, gumamit siya ng huwad na pangalan. Kaniyang isinulat ang pangalan ng kapatid ng Supremo na si Procopio Bonifacio sa listahan ng mga pasahero. Ginamit niya ang paraang ito upang makaiwas sa pagtatanong at pagmamanman ng mga espiyang Kastila sa daungan. Kasama niya sa Venus ang blind man na si Raymundo Mata bilang kaniyang totoong pasyente sa panggagamot.

Ang Pagbuhos ng Nadumihang Gatas sa Palengke

Bilang health officer, napakahigpit ni Valenzuela sa kalinisan at kalusugan ng mga mamamayan sa Polo, Bulacan. Tuwing umaga, nag-iinspeksyon siya sa palengke upang bantayan ang kalidad ng mga ibinebentang pagkain ng mga tindera. Kapag nakakakita siya ng adulterated milk o maruming puto, kaniya agad itong ibinubuhos at itinapon sa basurahan. Dahil sa kaniyang mahigpit na mga patakaran, iginagalang siya ng kaniyang mga kababayan bilang isang huwarang lingkod-bayan.

Ang Pagbebenta ng Lupa Para sa Hustisya

Noong unang eleksyon ng kaniyang pagtakbong gobernador ng Bulacan, nadiskubre niya na siya ay dinaya ng kaniyang kalaban. Dahil sa kaniyang matapang na paninindigan, nagsampa siya ng kaso upang bawiin ang kaniyang unting panalo. Kaniyang ibinenta ang kaniyang mga lupa at ari-arian nang paisa-isa upang tustusan ang magastos na laban sa korte. Sa huli, nagwagi siya sa Korte Suprema at napatunayan ang kaniyang malinis na tagumpay sa kaniyang lalawigan.

Ang Pagtanggi sa Panunumpa sa mga Amerikano

Noong taong 1899, dinala siya sa Intramuros matapos makabalik mula sa kaniyang pagkakatapon sa Melilla, Africa. Ang ibang mga bilanggo ay sumumpa ng katapatan sa mga Amerikano upang mabilis na makamit ang kanilang kalayaan. Gayunpaman, mas pinili ni Valenzuela ang manatili sa piitan kaysa sumumpa sa ilalim ng mga bagong mananakop. Pinalaya lamang siya nang mahalal siyang alkalde ng Polo kahit siya ay nasa loob pa ng kulungan.

Challenges

Isa sa pinakamalaking hamon na kaniyang kinaharap ay ang pagkakakulong at pagkakatapon sa iba’t ibang dako ng mundo. Matapos kaniyang pagsuko, ipinatapon siya ng pamahalaang Kastila sa Espanya at pagkatapos ay sa Melilla, Africa. Sa kabila ng lungkot sa malalayong lugar na ito, nagsilbi pa rin siyang doktor sa kulungan ng Melilla. Ang kaniyang matatag na pananampalataya ang nagligtas sa kaniya sa gitna ng matinding hirap ng pagpapatapon.

Pagbalik niya sa bansa noong Abril 1899, muli siyang inaresto ng bagong mananakop na mga Amerikano. Ikinulong siya sa Intramuros dahil pinaghinalaan siyang isang mapanganib na radikal na propagandista na maaaring magpasimula ng rebelyon. Gayunpaman, pinalaya siya dahil sa suporta ng kaniyang mga kababayan na naghalal sa kaniya bilang alkalde ng Polo. Ang kaganapang ito ang naghudyat ng kaniyang bagong simula bilang isang respetadong pinuno ng pamahalaang lokal.

Noong World War II, dumanas si Valenzuela ng isa pang matinding hampas nang sunugin ng mga Hapones kaniyang bahay. Bagaman muling itinayo ang tahanan pagkatapos ng digmaan, hindi na nito taglay ang dating karangyaan ng bahay-na-bato. Lalo pa itong lumala dahil ang mababang lugar na kinalalagyan ng bahay ay madalas na lumulubog sa baha. Sa kabila ng pag-abandona pagkatapos ng kaniyang pagkamatay, ang lungsod ay gumawa ng hakbang upang muling mabuong prewar house.

Controversies and Criticism

Ang Debate sa Petsa at Lugar ng “Unang Sigaw”

Ang pinakakilalang kontrobersya ukol kay Valenzuela ay ang kaniyang magkakaibang pahayag tungkol sa “Unang Sigaw ng Himagsikan”. Sa kaniyang unang testimonya sa korte noong Setyembre 1896, sinabi niyang naganap ito sa Balintawak noong Agosto 26. Subalit, sa isinulat niyang memoir pagkalipas ng ilang dekada, binago niya ang petsa patungong Agosto 23 sa Pugad Lawin. Dahil sa mga pabago-bagong pahayag na ito, maraming istoryador ang nag-iingat sa paggamit ng kaniyang mga alaala.

Dalawang Bersyon ng Pagpupulong kay Jose Rizal

Naging kontrobersyal din ang kaniyang naging testimonya ukol sa naging pananaw ni Jose Rizal sa planong paghihimagsik. Sa kaniyang ulat sa mga Kastila noong 1896, binanggit niyang matindi ang pagtutol ni Rizal sa rebolusyon. Ngunit, sa kaniyang memoirs, binanggit niyang hindi ganap na tumutol si Rizal kundi nagpayo lamang na maghanda muna. Ipinaliwanag ng mga iskolar na ang kaniyang unang testimonya ay ginawa sa ilalim ng takot at matinding banta.

Bayani o Traidor?

Dahil sa kaniyang maagang pagsuko at pagbibigay ng impormasyon, kinuwestiyon ng ilang kritiko ang kaniyang tunay na patriotismo. Gayunpaman, ipinagtanggol siya ng kaniyang mga tagasuporta sa pamamagitan ng pagpapakita ng kaniyang buong buhay na serbisyo. Kaniyang pinatunayan ang kaniyang katapatan sa bayan bilang isang tapat na ehekutibo at mapagkalingang doktor ng mahihirap. Kaya naman, nananatiling matatag ang kaniyang posisyon sa kasaysayan ng Pilipinas bilang isang tunay na pambansang bayani.

More: Juan Dela Cruz: Bayani ng Pangasinan

Personal Life

Si Dr. Pío Valenzuela ay nag-asal bilang isang huwarang padre de pamilya sa kaniyang sariling tahanan. Ikinasal siya kay Marciana Castro y Constantino na nagmula rin sa bayan ng Polo, Bulacan. Sila ay nagkaroon ng pitong anak na binubuo nina Abelardo, Arturo, Mercedes, Rosa, Amadeo, Alicia, at Diego. Ang kaniyang pamilya ay kilala bilang isang malaking lipi na tapat sa paglilingkod sa bayan.

Kaniyang itinaguyod ang kaniyang asawa at mga anak sa pamamagitan ng kaniyang panggagamot. Sa katunayan, nagawa niyang mapagtapos sa kolehiyo ang lahat ng kaniyang pitong anak. Nais niya na maging mga manggagamot din ang kaniyang mga anak noong sila ay nag-aaral. Bagaman apat sa kaniyang mga anak ang kumuha ng medisina, si Diego lamang ang nakatapos nito.

Si Valenzuela ay nagpahayag ng malalim na paniniwala sa pamamagitan ng kaniyang gawaing pilantropo at medikal. Kaniyang ipinamalas ang kaniyang pilosopiya sa pamamagitan ng tapat at malinis na paglilingkod sa pamahalaan. Siya ay inilarawan ng kaniyang mga anak bilang isang napaka-ideyal at mapagkalingang lingkod-bayan. Noong kaniyang katandaan, nanatili siyang malusog at kaniyang napanatili ang kaniyang memorya sa himagsikan.

Later Years and Death

Matapos magretiro sa politika noong taong 1925, si Valenzuela ay bumalik sa kaniyang bayan. Dito ay ipinagpatuloy niya ang kaniyang tahimik na buhay bilang isang country doctor. Nagbigay siya ng libreng panggagamot at mga gamot sa mga mahihirap na mamamayan. Sa kaniyang tahanan, kaniyang tinanggap ang kaniyang mga kasamahan sa rebolusyon gaya ni Emilio Aguinaldo.

Noong Abril 6, 1956, pumanaw si Dr. Pío Valenzuela sa edad na walumpu’t anim sa Polo. Siya ay yumao dahil sa kaniyang katandaan sa piling ng kaniyang pamilya. Ang kaniyang mga labi ay inilibing sa Polo Memorial Park sa kaniyang sariling bayan. Ang kaniyang asawang si Marciana ay pumanaw din noong Hunyo 14, 1958 sa edad na pitumpu’t tatlo.

Legacy and Historical Assessment

Ang pangunahing pamana ni Dr. Pío Valenzuela ay nakaukit sa kaniyang pangalan sa kasaysayan. Noong taong 1960, ang kaniyang sinilangang bayan na Polo ay pinangalanang Valenzuela bilang kaniyang parangal. Sa kasalukuyan, ang lungsod na ito ay isa nang highly urbanized city sa Metro Manila. Maraming mga kalsada at paaralan ang ipinangalan sa kaniya sa iba’t ibang dako ng bansa.

Kabilang dito ang Dr. Pío Valenzuela Street at kaniyang elementaryang paaralan sa kaniyang sariling lungsod. Itinatag din ng pamahalaang lokal ang Dr. Pío Valenzuela Scholarship Program noong taong 1995. Bukod dito, itinayo ang Museo ni Dr. Pío Valenzuela upang ipakita kaniyang makasaysayang buhay. Ang kaniyang pamanang estatwa ay nakatayo sa facade ng museo bilang kaniyang muhon.

Time Line of Key Events

1869 (Hulyo 11): Isinilang si Pío Valenzuela sa maykayang pamilya sa Polo, Bulacan.
1880: Nagsimula siyang mag-aral ng Latin at Kastila sa Quingua, Bulacan.
1884: Pumasok siya sa Colegio de San Juan de Letran sa Maynila.
1888: Nagpatala siya sa Unibersidad ng Santo Tomas para sa kaniyang medisina.
1892 (Hulyo 15): Sumapi siya sa lihim na rebolusyonaryong samahan ng Katipunan.
1895: Nakapagtapos siya bilang manggagamot at naihalal bilang Fiscal General ng Katipunan.
1896 (Marso): Pinamahalaan niya ang paglalathala ng pahayagang Kalayaan sa kaniyang tahanan.
1896 (Hunyo 15): Naglakbay siya patungong Dapitan upang konsultahin si Jose Rizal.
1896 (Setyembre 1): Sumuko siya sa mga Kastila sa ilalim ng inaalok na amnestiya.
1897–1899: Ipinatapon siya at ikinulong sa Espanya at sa Melilla sa Africa.
1899 (Abril): Nakabalik siya sa Pilipinas at muli siyang ikinulong ng mga Amerikano.
1899 (Setyembre 6): Naihalal siyang alkalde ng Polo habang siya ay nasa loob ng piitan.
1917: Nagsilbi siya bilang District Health Officer upang sugpuin ang epidemya ng kolera.
1919–1925: Nagsilbi siya bilang tapat na Gobernador ng lalawigan ng Bulacan.
1923 (Enero 18): Itinatag niya ang kabanata ng Veteranos de la Revolucion sa Bulacan.
1923 (Agosto 13): Itinatag niya ang Asociacion Agricola Provincial de Bulacan para sa mga magsasaka.
1925: Nagretiro siya sa politika upang maglingkod bilang isang philanthropic country doctor.
1953 (Hulyo 3): Ginawaran ang kaniyang pamilya ng Presidential Medal of Merit sa Malacañang.
1956 (Abril 6): Pumanaw si Dr. Pío Valenzuela sa edad na walumpu’t anim sa Polo.

Selected Works

Memoirs of the K.K.K. and the Philippine Revolution: Isang aklat kung saan kaniyang isinalaysay ang kaniyang mga karanasan sa himagsikan. Ang akdang ito ay nagsisilbing mahalagang sanggunian ng mga istoryador ukol sa mga lihim ng Katipunan.
Catwiran (sa pahayagang Ang Kalayaan): Isang artikulo na kaniyang isinulat gamit ang kaniyang sagisag-panulat na Madlang-Away. Ginamit niya ito upang ilantad ang mga kalupitang ginawa ng mga prayle at sibil.
Sa mga Kababayan: Isang makasaysayang sanaysay na kaniyang isinulat kasama si Andres Bonifacio sa pahayagan. Layunin nito na gisingin ang damdaming makabayan ng kaniyang mga kababayan sa buong kapuluan.

Awards and Honors

Si Dr. Pío Valenzuela ay nakatanggap ng mga natatanging parangal dahil sa kaniyang kabayanihan. Noong taong 1953, ginawaran ang kaniyang pamilya ng Presidential Medal of Merit. Sila ay hinirang bilang “The Filipino Family of 1953” dahil sa kaniyang mahusay na pamilya. Ipinagkaloob sa kanila ang medalya mula kay Vice President Fernando Lopez sa Malacañang.

Bukod sa kaniyang pamilya, kinilala rin ang kaniyang kontribusyon sa larangan ng medisina. Ginawaran siya ng kaukulang plaque ng Bulacan Medical Society para sa kaniyang gintong anibersaryo. Kaniya ring natanggap ang katulad na pagkilala mula sa tanyag na Manila Medical Society. Ang kaniyang animnapu’t isang taong panggagamot ay nag-iwan ng malalim na marka sa kaniyang lalawigan.

Historical Assessment

Sa kasalukuyang pagsusuri ng mga istoryador, si Valenzuela ay kinikilala bilang bahagi ng dakilang tatlo ng Katipunan. Sila ay sumasang-ayon na siya ang nagbigay ng kailangang intelektwal at organisasyonal na pundasyon sa kilusan. Kaniyang pinatunayan na ang rebolusyon ay nangangailangan ng mga manunulat, tagapag-organisa, at manggagamot. Ang kaniyang buhay ay nagpapakita ng kaniyang kahanga-hangang tapat at malinis na pamumuno.

Gayunpaman, ang kaniyang mga pahayag ay kailangang suriin nang may kaukulang pag-iingat ng mga dalubhasa. Ito ay dahil sa kaniyang pabago-bagong testimonya ukol sa Unang Sigaw at kay Jose Rizal. Sa kabila nito, nananatiling matatag ang kaniyang mataas na posisyon bilang isang tapat na bayani. Siya ay naging huwarang ehekutibo na lumaban sa katiwalian at nagbigay ng kaniyang sarili sa kapayapaan.

Lesson for Today’s Generation

Ang buhay ni Dr. Pío Valenzuela ay nag-iiwan ng mahahalagang aral para sa ating bagong henerasyon. Kaniyang ipinakita ang kapangyarihan ng mapagpalayang pagsulat sa pamamagitan ng pahayagang Kalayaan. Ang paggamit ng sariling wika ay naging susi upang mapakilos ang kamalayan ng kaniyang mga kababayan. Ito ay nagtuturo sa atin na gamitin ang ating tinig at panulat para sa katotohanan.

Siya ay nag pamalas rin ng pambihirang katapatan at integridad sa paghawak ng kapangyarihan sa pamahalaan. Bilang alkalde at gobernador, tinanggihan niya ang mga sugal at katiwalian sa kaniyang lalawigan. Siya ay nagretiro bilang isang mas mahirap na tao dahil sa kaniyang kaukulang prinsipyo. Ito ay nagsisilbing hamon sa mga kasalukuyang pinuno na maglingkod nang walang pansariling interes.

Ipinakita rin niya ang kaniyang taos-pusong malasakit at kaukulang pakikipagkapwa sa mga mahihirap na mamamayan. Bilang manggagamot, nagbigay siya ng libreng gamot at sariling salapi sa kaniyang mga pasyente. Kaniyang napatunayan na ang mataas na edukasyon ay dapat gamitin upang iangat ang kaniyang kapwa. Ang kaniyang buhay ay nananatiling liwanag sa ating paglalakbay tungo sa isang malayang bansa.

Noong Pebrero 15, 2023, binuksan sa publiko ang muling itinayong Museo ni Dr. Pío Valenzuela. Ang seremonya ay pinangunahan ng pamahalaang lungsod sa gabay ng kaniyang mga kaukulang descendant. Kabilang sa mga bumisita rito ay sina dating DSWD Secretary Rex Gatchalian at Pasig Mayor Vico Sotto. Dumalo rito ang kaniyang mga kamag-anak tulad nina Alberto Romulo at Roman Romulo.

Ang lungsod ay patuloy na nagdaraos ng taunang pagdiriwang tuwing kaniyang birth anniversary sa Hulyo 11. Sa katunayan, iginagawad ang prestihiyosong Gawad Dr. Pío Valenzuela sa mga natatanging residente. Noong taong 2019, ginawaran ang tanyag na filmmaker na si Richard Soriano Legaspi ng parangal na ito. Ang seremonyang ito ay patuloy na nagbibigay-buhay sa kaniyang mga dakilang aral at pamana.

Trivia Questions

1. Anong lihim na samahan ang sinalihan ni Dr. Pío Valenzuela noong siya ay 23 taong gulang na naglayong palayain ang Pilipinas? A) La Liga Filipina B) Katipunan (KKK) C) Propaganda D) Ilustrado
2. Saang bansa ipinatapon ng mga Kastila si Dr. Pío Valenzuela matapos siyang sumuko sa pamahalaang kolonyal noong 1896? A) Espanya B) Amerika C) Hapon D) Tsina
3. Anong sagisag-panulat o alyas ang ginamit ni Dr. Pío Valenzuela sa kaniyang mga ulat sa pahayagang “Ang Kalayaan”? A) Agap-ito B) Pingkian C) Madlang-Away D) Dimasalang
4. Sino ang Supremo at tagapagtatag ng Katipunan na naging matalik na kaibigan ni Dr. Pío Valenzuela? A) Emilio Aguinaldo B) Jose Rizal C) Emilio Jacinto D) Andres Bonifacio
5. Anong lungsod sa hilagang bahagi ng Metro Manila ang ipinangalan kay Dr. Pío Valenzuela bilang kaniyang parangal? A) Valenzuela City B) Pasig City C) Marikina City D) Caloocan City
6. Ano ang orihinal o lumang pangalan ng bayan ng Valenzuela bago ito pinalitan noong taong 1960? A) Quingua B) Polo C) Maysan D) Tagalag
7. Sino ang bulag na pasyente na isinama ni Dr. Pío Valenzuela sa Dapitan upang hindi siya mapaghinalaan ng mga Kastila? A) Rufino Magos B) Procopio Bonifacio C) Raymundo Mata D) Faustino Duque
8. Anong posisyon sa pamahalaan ang hinawakan ni Dr. Pío Valenzuela sa lalawigan ng Bulacan mula 1921 hanggang 1925? A) Alkalde B) Kalihim C) Hukom D) Gobernador
9. Sino-sino ang bumubuo sa tinaguriang “Kataas-taasang Tatlo” o Triumvirate na namuno sa Supreme Council ng Katipunan? A) Rizal, Marcelo, at Lopez B) Aguinaldo, Luna, at Mabini C) Bonifacio, Jacinto, at Valenzuela D) Gomez, Burgos, at Zamora
10. Noong masunog ang tahanan ng pamilya ni Andres Bonifacio noong Abril 1896, sa kanino silang bahay tumuloy at sumakolo? A) Kay Emilio Jacinto B) Kay Jose Rizal C) Kay Melchora Aquino D) Kay Dr. Pío Valenzuela
11. Anong tanyag na pahayagan ng Katipunan ang pinamahalaan at inilimbag sa inuupahang bahay ni Dr. Pío Valenzuela? A) La Solidaridad B) Ang Kalayaan C) Diario de Manila D) El Filibusterismo
12. Anong prestihiyosong parangal ang iginawad sa Pamilya Valenzuela sa Malacañang Palace noong Hulyo 3, 1953? A) Presidential Medal of Merit B) Gawad CCP C) Palanca Memorial Award D) National Artist Award

Sources

Aycardo, A. (2024, March 6). Preserving the Memory of Dr. Pio Valenzuela and His Bahay na Bato. BluPrint. https://bluprint-onemega.com/architecture/heritage/
Docu Lico. (2021, September 28). The Valenzuela Family awarded as “Family of the Year” in 1953 [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/doculico/posts/3048012752111889/
Esteria, P. (2026, April 19). The Life and Legacy of Dr. Pío Valenzuela y Alejandrino. The Kahimyang Project. https://kahimyang.com/july/
Eugenio, M. R. (2024, May 23). Bahay at Buhay ni Dr. Pio Valenzuela (Home and Life of Dr. Pio Valenzuela). Bruno & Taro’s Newsletter. https://brunotaro.substack.com/
Find a Grave. (2016, October 30). Dr. Pio Alejandrino Valenzuela (1869–1956) (Memorial ID 172022829) [Database record]. Find a Grave. https://www.findagrave.com/memorial/172022829/pio_alejandrino-valenzuela
GMA News Balitambayan. (2021, October 19). Sino si Dr. Pio Valenzuela na ipinangalan ang Valenzuela City? GMA News Balitambayan. https://www.gmanetwork.com/news/balitambayan/
Laude, P. (2005, July 11). Valenzuela City marks 136th birth anniversary of Dr. Pio Valenzuela. Philstar.com. https://www.philstar.com/metro/2005/07/11/285874/valenzuela-city-marks-136th-birth-anniversary-dr-pio-valenzuela
Loyola, V. C. (2019, January 22). Dr. Pio Valenzuela – The Revolutionary as a Country Doctor (1958). Pio Valenzuela @ 150. (Original work published November 1958 in This Week). https://piovalenzuela150.blogspot.com/2019/01/article-dr-pio-valenzuela-revolutionary.html
Manalac, T. (2022, April 20). DR. PIO VALENZUELA. Reminiscing: Recollections from My Journey. https://www.whattheholywifesays.com/blog/post/dr-pio-valenzuela
Museo Ni Dr. Pio Valenzuela. (2025, July 2). July 3, 1953 – the Valenzuela family was honored at Malacanang Palace [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/PioValMuseum/posts/728695406798862/
National Commission for Culture and the Arts. (2015). Valenzuela, Pio. CulturEd: Philippine Cultural Education Online. https://philippineculturaleducation.com.ph/valenzuela-pio/
Pjung1. (n.d.). FIRST-CRY-OF-BALINTAWAK-OR-PUGADLAWIN.pptx https://www.slideshare.net/slideshow/firstcryofb a lintawakorpugadlawinpptx/255979822
Project Vinta. (2023, June 21). Sa araw na ito noong 1896, nagkita si Dr. Pio Valenzuela at si Jose Rizal sa Dapitan [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/pvinta/posts/641614618015709/
Provincial Government of Bulacan. (2022). Pio Valenzuela (1921-1925). Provincial Government of Bulacan. https://bulacan.gov.ph/general-info/provincial-governors/pio-valenzuela/
Reddit. (2022). Cry of the Revolution. r/FilipinoHistory. Reddit. https://www.reddit.com/r/FilipinoHistory/comments/wpvs75/cry_of_the_revolution/
Sanchez, S. B. (2019, August 10). UE prof-filmmaker bags Gawad Dr. Pio Valenzuela. Need I Seymour? https://seymoursanchez.wordpress.com/ue-prof-filmmaker-bags-gawad-dr-pio-valenzuela/
The Urban Roamer. (2025, June 12). A Restoration Worthy for A City’s Illustrious Son: The Museo ni Dr. Pio Valenzuela. The Urban Roamer. https://www.theurbanroamer.com/museo-ni-dr-pio-valenzuela/
Tomacruz, J. S. (2019, January 4). Pio Valenzuela: Fighter for Freedom (1957). Pio Valenzuela @ 150. (Original work published April 1957 in Philippines Review). https://piovalenzuela150.blogspot.com/2019/01/article-pio-valenzuela-fighter-for.html
University of the East (UE). (2019, August 10). Gawad Dr. Pio Valenzuela Conferred Upon UE Prof-Filmmaker [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/UniversityoftheEastUE/posts/2470632252989046/
Valenzuela, A. E., Jr. (2009, October). If not for Dr. Pio Valenzuela, there would be no Katipunan. City Government of Valenzuela. https://testing.valenzuela.gov.ph/dr-pio-valenzuela/
Valenzuela City Government. (2023, July 4). Did you know that Dr. Pio Valenzuela was part of the “Kataas-taasang Tatlo” [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/ValenzuelaCityGov/posts/662389185923570/
Valenzuela City Government. (2023, April 1). Descendants of Dr. Pio Valenzuela and Pasig City officials visited the Museo ni Dr. Pio Valenzuela [Facebook post]. Facebook. https://www.facebook.com/ValenzuelaCityGov/posts/606038411558648/
Wikipedia contributors. (2025, September 6). Pio Valenzuela. In Wikipedia, Ang Malayang Ensiklopedya. https://tl.wikipedia.org/wiki/Pio_Valenzuela
Wikipedia contributors. (2026, July 30). Pío Valenzuela. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Pio_Valenzuela

Mga Tamang Sagot:

B, 2. A, 3. C, 4. D, 5. A, 6. B, 7. C, 8. D, 9. C, 10. D, 11. B, 12. A