Bayaning Pilipino

Isabelo de los Reyes: manunulat, mamamahayag, at politiko

“Laban sa mga Amerikano, hindi laban sa imperyalismo, oo, hanggang kamatayan!“ ~Isabelo de los Reyes

Si Isabelo de los Reyes Florentino, na kilala rin bilang Don Belong, ay isang tanyag na bayaning Pilipino. Isinilang siya noong Hulyo 7, 1864, at yumao noong Oktubre 10, 1938, sa edad na 74. Bilang isang manunulat, mamamahayag, at politiko, malaki ang kanyang naging kontribusyon sa kasaysayan ng bansa. Siya ay kilala bilang tagapagtatag ng Iglesia Filipina Independiente at nanguna sa kilusang paggawa.

Dahil sa kanyang mga akda, tinawag siyang “Father of Philippine Folklore” at “Father of the Philippine Labor Movement”. Bukod dito, binansagan din siya bilang “Father of Filipino Socialism” dahil sa pagpapakilala ng sosyalismo sa bansa. Ang kanyang buhay ay puno ng pakikibaka laban sa kolonyalismong Espanyol at Amerikano. Samakatuwid, karapat-dapat lamang na kilalanin ang kanyang mahalagang ambag sa paghubog ng nasyonalismong Pilipino.

Quick Facts

  • Full Legal Name: Isabelo de los Reyes y Florentino
  • Commonly Known Names: Don Belong, Beluco, Father of Philippine Folklore, Father of the Philippine Labor Movement, Father of Filipino Socialism
  • Birth Details: July 7, 1864, in Vigan, Ilocos Sur, Philippines contested as September 7, 1864, in Agoo, La Union in some sources
  • Death Details: October 10, 1938, in Manila, Philippines
  • Nationality: Philippine Filipino
  • Occupation(s): Writer, journalist, editor, publisher, politician, labor activist, theologian, notary public, commercial agent
  • Years Active: 1882–1938
  • Known For: Proclaiming the establishment of the Iglesia Filipina Independiente; founding the Unión Obrera Democrática; writing El Folk-lore Filipino
  • Notable Works or Positions: Senator of the Philippines 1922–1928, Manila Councilor 1912–1919, Vice Mayor of Manila 1907–1911, 1930–1931, President of the Unión Obrera Democrática 1902

Early Life and Education

Isinilang si Isabelo de los Reyes sa Vigan, Ilocos Sur noong Hulyo 7, 1864. Ang kanyang mga magulang ay sina Don Elías de los Reyes at Leona Florentino. Si Leona ay kinikilala ngayon bilang “Mother of Philippine Women’s Literature”. Gayunpaman, naging magulo ang pagsasama ng kanyang mga magulang. Dahil dito, dumanas si Isabelo ng pangungulila sa kanyang ina sa murang edad.

Sa edad na anim, ipinagkatiwala si Isabelo sa kanyang kamag-anak na si Don Mena Crisólogo. Ang Crisólogo ay kilala rin bilang Marcelino Crisólogo sa iba pang ulat. Sa ilalim ng kanyang pangangalaga, pumasok si Isabelo sa isang paaralang grammar sa Vigan. Ang paaralang ito ay pinamamahalaan ng mga paring Augustinian. Subalit, naging malupit ang disiplina ng mga prayle sa naturang seminaryo.

Dahil sa lupit ng mga prayle, naging kritiko si Isabelo ng Simbahang Katoliko. Minsan pa nga ay namuno siya sa isang protesta ng mga mag-aaral. Sa kabilang banda, ang Vigan Seminary ay nag-iwan din ng magandang impluwensya sa kanya. Dito niya natutunan ang pagpapahalaga sa mga tradisyon at alamat ng Ilocos. Ang karanasang ito ang nagtanim ng pagmamahal niya sa katutubong kultura.

Noong taong 1880, tumakas si Isabelo patungong Maynila sa edad na labing-anim. Ginawa niya ito nang walang pahintulot ng kanyang amain o tiyuhin. Doon ay nakatapos siya ng Bachiller en Artes sa Colegio de San Juan de Letran. Pagkatapos nito, nag-aral siya sa Unibersidad ng Santo Tomas. Kumuha siya ng kurso sa batas, kasaysayan, paleograpiya, at antropolohiya.

Si Don Belong ay inilarawan bilang isang taong may malayang kaisipan at matapang. Ayon sa kanya, mayroon siyang sapat na “kaguluhan” sa sarili upang lumikha ng bagong mundo. Siya ay madaling magsulat at mabilis gumawa ng mga akda sa iba’t ibang paksa. Bukod dito, siya ay may pusong maka-mahirap at mapagbigay. Sa katunayan, hindi niya pinapaalis ang mga nangungupahan sa kanyang apartment kahit walang pambayad.

Rise to Prominence

Nagsimula ang kanyang karera sa pagsulat matapos siyang makatapos sa UST noong 1886. Dahil siya ay 22 taong gulang pa lamang, hindi pa siya pinapayagang magpraktis bilang abogado. Ayon sa batas ng Espanya, kailangang umabot muna sa edad na 25 para magpraktis ng batas. Samakatuwid, ibinuhos niya ang kanyang oras at lakas sa pamamahayag at pananaliksik.

Noong 1884, nanawagan ang pahayagang La Oceanía Española na idokumento ang mga lokal na kaugalian. Agad na tumugon si Isabelo sa hamon na ito sa tulong ni Jose Felipe del Pan. Masigasig niyang itinala ang mga tradisyon ng Ilocos, Malabon, at maging ng Zambales. Dahil dito, nabuo niya ang manuskrito ng kanyang sikat na akdang folkloriko.

Noong taong 1887, ipinadala ni Del Pan ang mga artikulo sa Exposición Filipina sa Madrid. Doon ay nagwagi ang 23-taong-gulang na si Isabelo ng medalyang pilak para sa El Folk-lore Filipino. Ang tagumpay na ito ang nagtatag sa kanya bilang nangungunang awtoridad sa kultura ng bansa. Bukod dito, ang kanyang aklat ay inilathala sa dalawang tomo noong 1889.

Mabilis na nakakuha si Don Belong ng pagkilala mula sa mga dayuhang iskolar tulad ni Ferdinand Blumentritt. Isinalin pa nga ni Blumentritt ang ilan sa kanyang mga akda sa wikang Aleman. Gayunpaman, may ilang Tagalog na rebolusyonaryo ang pumuna sa kanyang mabilis at tila walang sapat na pagsusuri na estilo. Sa kabila nito, ang kanyang pananaliksik ay naging pundasyon ng antropolohiyang Pilipino.

Major Contribution

Kultura, Antropolohiya, at Panitikan

Siya ang itinuturing na “Ama ng Antropolohiyang Pilipino” at “Ama ng Folklore” ng bansa. Noong 1889, inilathala niya ang El Folk-lore Filipino na nagpakita ng yaman ng katutubong kaalaman. Bukod dito, isinulat din niya ang Historia de Ilocos (1890) at Las Islas Visayas en la época de la conquista (1889). Ang mga akdang ito ay naglalayong de-kolonisahin ang kasaysayan ng Pilipinas mula sa pananaw ng mga dayuhan.

Pamamahayag at Vernacular Press

Noong 1889, itinatag niya ang El Ilocano, ang unang pahayagan sa bansa na nasulat sa katutubong wika. Ang dyaryong ito ay bilingguwal (Espanyol at Ilocano) at tumagal ng pitong taon. Bukod sa El Ilocano, naglathala rin siya ng La Lectura Popular (1890) at El Municipio Filipino (1894). Sa pamamagitan ng mga ito, binigyang-lakas niya ang lokal na wika at binatikos ang kolonyal na pang-aabuso.

Kilusang Paggawa at Sosyalismo

Noong Pebrero 2, 1902, inorganisa niya ang Unión Obrera Democrática (UOD), ang kauna-unahang pederasyon ng unyon sa Pilipinas. Dahil sa pagpapakilala ng mga ideyang sosyalista, tinawag siyang “Ama ng Sosyalismong Pilipino”. Siya rin ang nanguna sa unang pagdiriwang ng Araw ng Paggawa noong Mayo 1, 1902. Bukod dito, inilathala niya ang La Redención del Obrero, ang unang pahayagan para sa mga manggagawa.

Institusyon at Relihiyon: Iglesia Filipina Independiente

Noong Agosto 3, 1902, opisyal niyang ipinahayag ang pagtatag ng Iglesia Filipina Independiente (IFI). Ang simbahang ito ay binuo bilang pag-aalsa laban sa kapangyarihan ng Vatican at ng mga prayleng Espanyol. Pinili niya ang kanyang kababayang si Padre Gregorio Aglipay ilang buwan pagkatapos ng proklamasyon bilang unang Obispo Máximo. Si Don Belong din ang sumulat ng mga pangunahing doktrina at konstitusyon ng simbahan.

Politika at Pamamahala

Nagsilbi siyang Konsehal ng Maynila mula 1912 hanggang 1919 upang ipaglaban ang karapatan ng mga mahihirap. Noong 1922, nagwagi siya bilang Senador para sa Unang Distrito ng Ilocos laban kay Elpidio Quirino. Sa Senado, ipinaglaban niya ang agarang kalayaan ng bansa, karapatan ng mga manggagawa, at karapatan ng kababaihan na bumoto. Nagsilbi rin siyang bise mayor ng Maynila noong 1907-1911 at muli noong 1930-1931.

Philippine Revolution

Nang sumiklab ang Rebolusyong Pilipino noong Agosto 1896, naging kahina-hinala si Isabelo sa mga Kastila. Inaresto siya noong Pebrero 13, 1897, at ipinasok sa Bilibid Prison dahil sa kanyang mga liberal na akda. Sa loob ng kulungan, isinulat niya ang kanyang tanyag na Sensacional Memoria. Sa dokumentong ito, tahasang sinabi ni Isabelo na ang mga prayle ang tunay na nag-udyok sa rebolusyon.

Dahil sa takot ng pamahalaang kolonyal sa kanyang impluwensya, ipinatapon siya sa Espanya. Ikinulong siya sa kilalang Montjuïc Castle sa Barcelona kasama ang maraming anarkistang preso. Dito niya nakasalamuha ang kanyang cellmate na si Ramon Sempau. Sa loob ng madilim na selda na iyon, natutunan niya ang mga ideyang anarkismo at sosyalismo.

Matapos mapalaya noong 1898, nagsilbi siya bilang tagapayo sa Spanish Ministry of Colonies. Gayunpaman, patuloy niyang sinuportahan ang pakikibaka ng mga Pilipino laban sa bagong mananakop na Amerikano. Itinatag niya sa Madrid ang pahayagang Filipinas ante Europa upang labanan ang imperyalismong Amerikano. Noong 1901, itinalaga siya ni Heneral Miguel Malvar bilang Kalihim ng Estado ng Revolutionary Cabinet.

Notable Life Stories

Ang Pagtakas sa Edad na Labing-anim

Noong 1880, nagpasya ang labing-anim na taong gulang na si Isabelo na lumuwas ng Maynila. Ginawa niya ito nang lihim at walang pahintulot mula sa kanyang tiyuhin. Nais niyang ipagpatuloy ang kanyang pag-aaral sa mas mataas na antas ng edukasyon. Sa kabila ng kawalan ng suporta, nakatapos siya ng pag-aaral sa Letran. Ang pagpapasya niyang ito ang nagbukas ng pinto sa kanyang naging tanyag na karera.

Ang Bookshop na Nalugi Dahil sa Pagmamahal sa Libro

Matapos ikasal kay Josefa Sevilla, nagbukas ang mag-asawa ng isang tindahan ng aklat o bookstore. Gayunpaman, ang negosyong ito ay mabilis na nalugi. Ang dahilan ay dahil tumanggi si Isabelo na ibenta ang mga magagandang libro. Mas pinili niyang itabi ang mga ito para sa kanyang sariling koleksyon at pagbabasa. Ang insidenteng ito ay nagpapakita ng kanyang labis na pagmamahal sa kaalaman at literatura.

Ang Pagluha sa Harap ng Balita ng Kamatayan

Habang nakapiit si Isabelo sa Bilibid Prison noong 1897, dumanas siya ng isang matinding trahedya. Sumakabilang-buhay ang kanyang unang asawang si Josefa dahil sa isang karamdaman. Nang ihatid ng kanyang anak na si Jose ang balita, umiyak nang labis si Isabelo. Pinayagan naman siyang lumabas sa ilalim ng bantay upang dumalo sa libing ng asawa. Ito ang isa sa pinakamalungkot na yugto ng kanyang buhay.

Ang Pag-iyak ng “Enough of this nonsense!” sa Senado

Nang maging Senador si Don Belong noong dekada 1920, nagdala siya ng kakaibang sigla sa bulwagan. Kilala siya sa kanyang theatrical at unapologetic na estilo sa pakikipagdebate. Sa tuwing naiinis siya sa mahahabang talakayan ng mga mambabatas, sumisigaw siya ng “Enough of this nonsense!”. Ang linyang ito ay naging paborito ng publiko na labis na naaliw sa kanyang pagiging totoo.

Ang Kakaibang Pangalan ng Kanyang mga Anak

Dahil sa kanyang pagiging makabayan at pagkahilig sa mitolohiya, binigyan niya ng kakaibang pangalan ang kanyang mga anak. Ang ilan sa kanyang mga anak sa ikatlong asawa ay pinangalanang Angalo, Kayamanan, Puso, at Matibay. Ang Angalo ay hango sa isang higante sa mitolohiyang Ilocano. Gayunpaman, nang siya ay maysakit na, ang mga anak na ito ay bininyagan din sa Katoliko. Binigyan sila ng mga tradisyunal na pangalan tulad nina Enrique, Leon, at Cresencia.

Ang Pagtatangka na Pigilan ang Digmaan ng Heneral

Noong 1903, naglakbay si Isabelo patungong Japan at Hong Kong upang asikasuhin ang pag-imprenta ng bibliya. Gayunpaman, nakipagpulong din siya kay Heneral Artemio Ricarte na noon ay nasa destiyero. Ibinahagi ni Isabelo sa heneral ang tunay na kalagayan ng bansa sa ilalim ng Amerika. Sinubukan niyang kumbinsihin ang heneral na huwag nang ipagpatuloy ang digmaan laban sa US. Ang kuwentong ito ay nagpapakita ng kanyang malasakit sa kapayapaan at buhay ng mga Pilipino.

Challenges

Puno ng matitinding pagsubok at pighati ang naging buhay ni Don Belong. Bukod sa kanyang madalas na pagkakapiit at pagkakapatapon, dumanas din siya ng mabibigat na personal na trahedya. Sa katunayan, ikinasal siya ng tatlong beses at tatlong beses ding nabiyudo. Nabuhay siya nang mas matagal kaysa sa kanyang tatlong asawa at labindalawa sa kanyang mga anak.

Ang kanyang unang asawa na si Josefa Sevilla ay namatay noong siya ay nasa loob ng Bilibid Prison. Noong 1910 naman, ang kanyang ikalawang asawang Kastila na si María Ángeles ay yumao habang nanganganak sa Tokyo. Ang kanyang ikatlong asawa na si María Lim ay pumanaw din habang nanganganak noong 1923. Sa kabila ng mga trahedyang ito, kinailangan niyang mag-isa upang itaguyod ang kanyang malaking pamilya.

Noong Hunyo 5, 1929, dumanas si Isabelo ng isang matinding stroke na nag-iwan sa kanya ng paralisis. Dahil dito, nanatili siyang nakahiga sa kama at unti-unting nawala sa mata ng publiko hanggang sa kanyang pagpanaw noong 1938. Sa kabila ng mga pisikal at emosyonal na hamong ito, hindi kailanman sumuko si Don Belong sa kanyang pakikibaka. Ang kanyang katatagan ay nag-iwan ng walang kapantay na pamana sa bansa.

Controversies and Criticism

Ang pinakamalaking kontrobersya sa kanyang huling mga taon ay ang isyu ng kanyang pagbabalik sa Katolisismo. Noong Setyembre 14, 1936, diumano ay lumagda si Isabelo sa isang dokumento ng pagbawi o retraction sa kanyang Aglipayan faith. Pinatunayan ito ng ilan sa kanyang mga anak na Katoliko. Gayunpaman, mariing tinutulan ito ng iba pa niyang mga kamag-anak. Naniniwala sila na wala na siya sa tamang pag-iisip dahil sa katandaan at stroke.

Dahil sa alitang ito, nagkaroon pa nga ng legal na labanan ang kanyang mga anak ukol sa kung sino ang may karapatang mag-alaga sa kanya. Sa katunayan, hindi pa rin tiyak kung namatay ba siyang Aglipayano o Katoliko. Patunay nito, nakatanggap siya ng funeral blessing mula kay Gregorio Aglipay. Pagkatapos, binigyan din siya ng huling basbas ayon sa ritwal ng Katoliko sa San Sebastian Church sa Maynila.

May mga debate rin ukol sa kanyang pamamaraan ng pagsulat noong kanyang kapanahunan. Inakusahan siya ng ilang kasamahan, tulad ni Marcelo H. del Pilar, ng pagkakaroon ng “deplorable fecundity” o labis na pagiging mabilis at padalos-dalos sa pagsulat. Bukod dito, may kaunting kalituhan din sa kanyang kapanganakan sa ilang ulat. May ilang tala na nagsasabing isinilang siya sa Agoo, La Union noong Setyembre 7, 1864. Subalit pinatutunayan ng opisyal na kasaysayan na siya ay isinilang sa Vigan noong Hulyo 7, 1864.

More: Deodato Arellano: Propagandista at Patriyotang Filipino

Personal Life

Si Isabelo de los Reyes ay nagkaroon ng napakakulay na personal na buhay. Noong taong 1884, sa edad na dalawampu, pinakasalan niya ang kanyang unang asawa na si Josefa Hizon Sevilla. Si Josefa ay anak ni Gregorio Sevilla, ang capitan ng bayan ng Malabon. Kahit hindi aprubado ang kanilang kasal, binigyan sila ng kanyang inang si Leona Florentino ng isang libong piso. Ginamit ng mag-asawa ang pera upang magbukas ng isang pawnshop at bookstore. Gayunpaman, nalugi ang bookstore dahil ayaw ibenta ni Isabelo ang kanyang mga paboritong aklat. Sa kabila nito, nakapundar sila ng maliit na kayamanan sa pamamagitan ng pagbebenta ng bigas, tabako, at indigo. Sila ay biniyayaan ng sampung anak bago pumanaw si Josefa dahil sa sakit noong taong 1897.

Noong huling bahagi ng Disyembre 1898, muling ikinasal si Don Belong kay María Ángeles López Montero sa Madrid. Si María Ángeles ay anak ng isang retiradong koronel ng infantriyang Kastila. Madalas niyang pinapaalalahanan si Isabelo na iwasan ang magulong mundo ng politika. Dahil hindi siya makasabay sa klima ng Pilipinas, dinala siya ni Isabelo sa Tokyo upang magpagaling. Namatay si María Ángeles noong Pebrero 10, 1910 habang isinisilang ang kanilang kambal na anak. Ang kambal ay pumanaw din pagkaraan lamang ng isang linggo at inilibing kasama niya sa Tokyo.

Noong taong 1912, pinakasalan ni Don Belong ang kanyang ikatlong asawa na si María Lim ng Tondo. Ikinasal sila sa loob ng Iglesia Filipina Independiente na kanyang itinatag. Naging masaya ang kanilang pagsasama at sila ay nagkaroon ng siyam na anak. Namatay si María Lim noong Mayo 27, 1923 habang nanganganak din. Bago siya tuluyang yumao, hiniling niya kay Isabelo na sila ay ikasal muli sa ilalim ng ritwal ng Katoliko. Tupad sa huling hiling ng asawa, pumayag si Isabelo na isagawa ang seremonyang ito.

Sa kabuuan, si Don Belong ay nagkaroon ng dalawampu’t pitong anak mula sa kanyang tatlong asawa. Nalampasan niya ang buhay ng lahat ng kanyang tatlong asawa at labindalawa sa kanyang mga anak. Ang kanyang mga anak ay naging mahalagang bahagi ng kanyang biograpiya at pamana. Ang kanyang panganay na si José de los Reyes ang nagbalita sa kanya ng kamatayan ni Josefa. Ginawa ito ni José habang nakakulong si Isabelo sa Bilibid Prison, na nagdulot ng kanyang matinding pag-iyak. Ang isa pa niyang anak na si Isabelo de los Reyes Jr. ay naging obispo rin ng kanilang simbahan.

Bukod sa pamilya, naging malapit na kaibigan ni Don Belong ang mga tanyag na tao sa kasaysayan. Kabilang dito ang Kastilang editor na si Jose Felipe del Pan na nagpakilala sa kanya sa folklore. Naging kaibigan din niya si Ferdinand Blumentritt na nagsalin ng kanyang mga akda sa wikang Aleman. Sa loob ng kastilyo ng Montjuïc, nakasama niya sa selda ang anarkistang makata na si Ramon Sempau. Nakasalamuha rin niya si Heneral Artemio Ricarte sa Japan upang pag-usapan ang kalayaan ng bansa.

Later Years and Death

Noong Hunyo 5, 1929, dumanas si Don Belong ng stroke na naging sanhi ng kanyang paralisis. Dahil sa matinding karamdaman, nanatili siyang nakahiga sa kama at unti-unting nawala sa mata ng publiko. Sa kabila nito, naglingkod pa siya bilang appointive vice mayor ng Maynila mula 1930 hanggang 1931. Sinubukan pa niyang tumakbo sa eleksyon noong taong 1935 ngunit siya ay natalo nang malaki. Sa kanyang huling mga taon, nagkaroon ng legal na labanan ang kanyang mga anak para sa kanyang kustodiya.

Pumayag si Isabelo na lumagda sa isang retraction document noong Setyembre 14, 1936. Ayon sa kanyang mga anak na Katoliko, binawi niya ang kanyang pananampalatayang Aglipayano. Gayunpaman, mariing tinutulan ito ng iba pang miyembro ng pamilya. Naniniwala silang wala na siya sa tamang pag-iisip dahil sa stroke at katandaan. Yumao si Don Belong noong Oktubre 10, 1938 sa isang ospital sa Maynila sa edad na pitumpu’t apat.

Nakatanggap siya ng funeral blessing mula kay Gregorio Aglipay sa Funeraria Nacional. Pagkatapos nito, binigyan din siya ng huling basbas Katoliko sa San Sebastian Church. Inilibing muna siya sa Manila North Cemetery bago inilipat ang labi sa Tondo noong 1944. Matapos ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, permanently siyang inilipat sa María Clara Parish Church sa Sta. Cruz, Maynila.

Legacy and Historical Impact

Malaki ang naging epekto ni Don Belong sa pag-unlad ng nasyonalismong Pilipino. Ang kanyang mga gawa ay nagtatag ng matibay na pundasyon para sa antropolohiya sa bansa. Upang parangalan ang kanyang pangalan, ipinangalan sa kanya ang Isabelo de los Reyes Elementary School sa Tondo. Itinatag din ang isang bust ng kanyang mukha sa UP School of Labor and Industrial Relations.

Ang mga modernong iskolar tulad nina Resil Mojares at Benedict Anderson ay patuloy na nag-aaral sa kanyang buhay. Inilagay nila si Don Belong sa parehong pedestal kasama ang pambansang bayaning si Jose Rizal. Pinatunayan ng mga pagsusuri na ang kanyang nasyonalismo ay nagmula sa dunong ng mga karaniwang tao. Dahil dito, nananatili siyang inspirasyon sa mga manggagawa, aktibista, at manunulat sa kasalukuyang panahon.

Timeline of Key Events

  • 1864 – Isinilang si Isabelo de los Reyes noong Hulyo 7 sa Vigan, Ilocos Sur.
  • 1880 – Tumakas patungong Maynila upang mag-aral sa Colegio de San Juan de Letran.
  • 1884 – Pinakasalan si Josefa Sevilla at muling nakakonekta sa kanyang inang si Leona Florentino.
  • 1886 – Natapos ang pag-aaral sa batas sa Unibersidad ng Santo Tomas.
  • 1887 – Nagwagi ng silver medal sa Madrid para sa kanyang aklat na El Folk-lore Filipino.
  • 1889 – Itinatag ang unang katutubong pahayagan sa bansa, ang El Ilocano.
  • 1897 – Inaresto noong Pebrero 13, nakulong sa Bilibid, at ipinatapon sa Montjuïc sa Barcelona.
  • 1898 – Ikinasal sa kanyang ikalawang asawa na si María Ángeles López Montero sa Madrid.
  • 1901 – Pinayagang bumalik sa bansa dala ang mga aklat ukol sa sosyalismo at anarkismo.
  • 1902 – Itinatag ang Unión Obrera Democrática at ang Iglesia Filipina Independiente.
  • 1910 – Pumanaw ang kanyang ikalawang asawa na si María Ángeles sa Tokyo habang nanganganak.
  • 1912 – Pinakasalan si María Lim at nanalong Konsehal ng Lungsod ng Maynila.
  • 1922 – Nagwagi sa eleksyon bilang Senador para sa Unang Distrito ng Ilocos.
  • 1923 – Yumao ang kanyang ikatlong asawa na si María Lim habang nanganganak.
  • 1929 – Dumanas ng malubhang stroke na nag-iwan sa kanya ng paralisis noong Hunyo 5.
  • 1930 – Nagsimulang maglingkod bilang bise mayor ng lungsod ng Maynila hanggang 1931.
  • 1936 – Nilagdaan ang kontrobersyal na dokumento ng retraction sa pananampalatayang Katoliko noong Setyembre 14.
  • 1938 – Pumanaw sa Maynila noong Oktubre 10 sa edad na pitumpu’t apat.

Selected Works

  • El Folk-lore Filipino (1889) – Ginamit ang aklat na ito upang maitatag ang isang malayang archive ng katutubong kultura at de-kolonisahin ang kasaysayan ng bansa.
  • Historia de Ilocos (1890) – Sinuri ang kasaysayan bago ang pananakop upang mahanap ang mga karaniwang ugat na nagbibigkis sa mga Pilipino.
  • Ang Singsing ng Dalagang Marmol (circa 1905) – Isang nobelang nagpakita ng kanyang husay sa sining ng panitikan sa panahon ng digmaan.
  • La Religion Antigua de los Filipinos (1909) – Nilayong ipakita ang sinaunang pananampalataya upang gisingin ang nasyonalismo ng mga mamamayan.
  • Biblia Filipina (1908) – Nakatulong sa pagpapalaganap ng salita ng Diyos gamit ang sariling wika upang palayain ang kaisipan ng karaniwang tao.

Awards and Honors

  • Medalla de Plata (Silver Medal) – Ipinagkaloob noong 1887 sa Exposición Filipina sa Madrid para sa kanyang manuskrito ng El Folk-lore Filipino.
  • Honorary and Corresponding Membership – Ginawaran ng pagkilala mula sa mga dayuhang samahan tulad ng Imperial y Real Sociedad Geográfica de Viena noong 1889.

Historical Assessment

Ayon sa mga modernong iskolar tulad nina Resil Mojares at Benedict Anderson, si Isabelo de los Reyes ay isang pambihirang “Renaissance Man”. Ipinakita ng kanyang mga akda na ang katutubong kaalaman o “saber popular” ay may sariling halaga at dignidad. Sa pamamagitan ng paghahambing ng mga lokal na tradisyon sa mga paniniwala sa Europa, pinatunayan niya na ang mga Pilipino ay may pantay na talino. Ginamit niya ang agham ng folklore upang subvertihin ang pangingibabaw ng kolonyal na Simbahan sa Pilipinas.

Bukod dito, tinalakay ng mga eksperto na ang kanyang nasyonalismo ay mas inklusibo kumpara sa ibang ilustrado. Hindi tulad ni Jose Rizal na nakatuon sa kulturang Tagalog, isinama ni Don Belong ang mga pangkat mula sa kabundukan. Kinilala niya ang mga Aeta, Igorot, at Tinguian bilang kanyang mga tunay na kapatid sa pakikibaka. Samakatuwid, ang kanyang pagsulat ay nagsilbing mabisang sandata para sa pagkakaisa at paggising ng sambayanang Pilipino.

Lesson for Today’s Generation

Maraming mahahalagang aral ang maiiwan ni Don Belong para sa kasalukuyang henerasyon ng mga kabataan. Una sa lahat, itinuro niya sa atin ang kahalagahan ng pagpapahalaga sa sariling wika at katutubong kultura. Sa pamamagitan ng pagtatag ng El Ilocano, ipinakita niya na ang lokal na wika ay mabisang kasangkapan sa pagpapalaganap ng kaalaman. Dapat nating gamitin ang sariling wika upang mapanatili ang pagkakakilanlan ng ating bansa sa gitna ng globalisasyon.

Pangalawa, si Don Belong ay isang magandang ehemplo ng katatagan sa gitna ng matitinding hamon sa buhay. Kahit dumanas siya ng sunod-sunon na pagkabiyudo at pagkawala ng kanyang mga anak, hindi siya sumuko. Ipinagpatuloy niya ang kanyang pagsusulat at paglilingkod sa bayan sa kabila ng pagkakapiit at pagkakaroon ng paralisis. Ang katatagang ito ang dapat magsilbing gabay sa atin tuwing tayo ay nagdaranas ng mga personal na pagsubok.

Pangatlo, ipinakita niya ang tunay na kahulugan ng malasakit sa kapwa at pagtatanggol sa karapatan ng mga mahihirap. Bilang konsehal at senador, ipinaglaban niya ang interes ng mga manggagawa at ang karapatan ng kababaihan na bumoto. Nagtayo rin siya ng apartment para sa mga mahihirap sa Tondo at hindi sila pinalayas kahit walang pambayad. Ang kanyang buhay ay nagpapaalala sa atin na ang tunay na nasyonalismo ay nasusukat sa ating pagtulong sa kapwa.

Sa kasalukuyan, patuloy na ipinagkakaloob ang Don Isabelo de los Reyes Essay Prize sa Filipino Philosophy upang kilalanin ang mga natatanging akademikong sulatin. Noong taong 2023, iginawad ang parangal na ito kay Jafflyn Joyce Nibay mula sa De La Salle University-Dasmariñas para sa kanyang papel ukol sa politika. Noong taong 2018 naman, nagwagi ng consolation prize si Joseph Martin Jose mula sa De La Salle University-Manila habang si Anton Heinrich Rennesland ang nagkampeon.

Bukod sa patimpalak na ito, nananatili ang kanyang pamana sa pamamagitan ng kanyang modernong descendant na si Joy Cortes de los Reyes (1954–2013). Si Joy ay nagsilbi bilang Editor-in-Chief ng pahayagang Malaya Business Insight at inilarawan din bilang isang “Renaissance Man”. Ipinangalan pa nga ni Joy ang kanyang anak na si Antonio Isabelo upang parangalan ang dakilang bayani.

Trivia Questions

  1. Saan isinilang si Isabelo de los Reyes noong Hulyo 7, 1864? Mga Pagpipilian: A) Maynila B) Cebu C) Vigan, Ilocos Sur D) Davao
  2. Sino ang makatang ina ni Isabelo na tinaguriang Ina ng Panitikang Kababaihan ng Pilipinas? Mga Pagpipilian: A) Leona Florentino B) Josefa Sevilla C) Maria Lim D) Melchora Aquino
  3. Anong kilalang aklat ni Isabelo ang nanalo ng medalyang pilak sa Madrid noong 1887? Mga Pagpipilian: A) Noli Me Tangere B) El Folk-lore Filipino C) Historia de Ilocos D) Biblia Filipina
  4. Ano ang pangalan ng unang pahayagan sa bansa na nasulat sa katutubong wika? Mga Pagpipilian: A) La Solidaridad B) Kalendariong Maanghang C) Diario de Manila D) El Ilocano
  5. Anong relihiyon o simbahan ang opisyal na ipinahayag ni Isabelo noong taong 1902? Mga Pagpipilian: A) Iglesia Filipina Independiente B) Simbahang Katoliko C) Protestantismo D) Islam
  6. Sino ang naging kauna-unahang Obispo Maximo ng Iglesia Filipina Independiente? Mga Pagpipilian: A) Jose Rizal B) Mena Crisologo C) Gregorio Aglipay D) Emilio Aguinaldo
  7. Ilang beses ikinasal at nabiyudo si Isabelo de los Reyes? Mga Pagpipilian: A) 1 B) 3 C) 5 D) 2
  8. Ilang anak ang naging bunga ng tatlong pag-aasawa ni Don Belong? Mga Pagpipilian: A) 10 B) 15 C) 20 D) 27
  9. Saang kastilyo sa Espanya ikinulong si Isabelo kasama ang mga anarkistang preso? Mga Pagpipilian: A) Montjuïc Castle B) Fort Santiago C) Bilibid Prison D) Alhambra
  10. Ano ang unang pederasyon ng unyon ng manggagawa na itinatag niya noong 1902? Mga Pagpipilian: A) Katipunan B) National Labor Union C) Unión Obrera Democrática D) Federalismo
  11. Anong posisyon sa pamahalaan ang napanalunan ni Isabelo noong eleksyon ng 1922? Mga Pagpipilian: A) Bise Mayor B) Senador C) Gobernador D) Pangulo
  12. Anong sakit ang naging sanhi ng kanyang paralisis mula 1929 hanggang kamatayan? Mga Pagpipilian: A) Tuberkulosis B) Kanser C) Pulmonya D) Paralisis dahil sa stroke

Sources

Mga Tamang Sagot: 1. C, 2. A, 3. B, 4. D, 5. A, 6. C, 7. B, 8. D, 9. A, 10. C, 11. B, 12. D


Previous article
Candido Iban: Pinuno ng Katipunan sa Visayas

Related Articles

Latest Articles

Load more