Bayaning Pilipino

Nazaria Lagos: Pagkalinga, Sakripisyo, at Pag-ibig sa Bayan

“Makabayan, at ulirang nars ng mga sugatang Pilipino noong panahon ng himagsikan sa Kabisayaan.” ~Nazaria Lagos

Si Nazaria Lagos y Labrillaso ay isang tanyag na rebolusyonaryong Pilipina at nars mula sa bayan ng Dueñas, Iloilo. Kilala siya sa kasaysayan bilang ang “Florence Nightingale ng Panay” dahil sa kanyang pambihirang dedikasyon sa panggagamot.

Ang kanyang kabayanihan ay napatunayan sa gitna ng Digmaang Pilipino-Amerikano at Rebolusyong Pilipino laban sa Espanya. Itinuring siyang sandigan ng mga Katipunero sa Kabisayaan dahil sa pagtatatag niya ng lihim na ospital sa kanilang sariling hacienda.

Quick Facts

  • Full Legal Name: Nazaria Lagos y Labrillaso
  • Commonly Known Names: Nazaria Lagos, Florence Nightingale of Panay
  • Birth Details: August 28, 1851, in Barrio Burongan (now Jaguimit), Dueñas, Iloilo
  • Death Details: January 27, 1945, in Dueñas, Iloilo
  • Nationality: Filipino
  • Occupation(s): Revolutionary, Nurse, Red Cross President, Farmer
  • Years Active: Late 19th Century to Early 20th Century
  • Known For: Nursing wounded revolutionaries, building a secret army hospital, and sewing the first Philippine flag in Dueñas
  • Notable Works or Positions: First Red Cross President in Dueñas (1897/1898)

Early Life and Education

Si Nazaria ay isinilang noong Agosto 28, 1851, sa Barrio Burongan, na ngayon ay Jaguimit sa Dueñas. Siya ang nag-iisang anak nina Don Juan de la Cruz Lagos at Doña Saturnina Labrilloso. Dahil sa yaman ng kanyang pamilya, lumaki siya sa isang komportableng kapaligiran.

Dahil siya ay bugtong na anak, nakatanggap siya ng sapat na atensyon at mabuting edukasyon. Ang kanyang unang guro ay ang kanyang ina na nagturo sa kanya ng katon at kartilya. Noong siya ay anim na taong gulang, kinuha ng kanyang mga magulang si Maestro Gregorio “Oyong” Tingzon.

Sa ilalim ni Maestro Oyong, natuto si Nazaria ng gramatikang Kastila, ofrecemiento, tocsin, cent, at planar. Bilang isang bata, inilarawan siya bilang maganda, matalino, at mahusay magsalita ng wikang Kastila. Hindi siya naging spoiled kahit lumaki sa kaginhawaan ng kanilang malawak na lupain.

Taglay ni Nazaria ang isang matatag na karakter at malalim na pagmamahal sa Diyos at bayan. Bukod sa kanyang katalinuhan, kilala rin siya sa pagiging matiyaga at mapagkumbaba sa pakikitungo sa lahat. Ang mga katangiang ito ang naging pundasyon ng kanyang pagiging isang dakilang lider ng Red Cross.

Isang mahalagang impluwensya sa kanyang buhay ang kaibigan ng pamilya na si Dr. Cuadra. Madalas mamalagi si Dr. Cuadra sa kanilang hacienda at siya ang nagturo kay Nazaria ng mga batayang kasanayan sa nursing. Dahil dito, naging handa siya sa mga hamon na dinala ng digmaan sa kanilang lalawigan.

Rise to Prominence

Dahil sa kanyang mahalagang papel sa pag-aalaga ng mga sugatang Katipunero, tinawag siyang “Florence Nightingale ng Panay”. Ang titulong ito ay hango sa sikat na nars na British dahil sa pareho nilang dedikasyon sa pagseserbisyo. Kinilala siya ng mga Pilipino bilang isang bayani na hindi nangailangan ng uniporme.

Noong taong 1897 o 1898, hinirang siya bilang kauna-unahang presidente ng Red Cross sa Dueñas, Iloilo. Ang kanyang pagkakatalaga ay sa ilalim ng utos ni Heneral Martin Delgado at suporta ni Padre Lorenzo Suarez. Binigyan siya ng awtoridad na pumili ng iba pang opisyal para sa lokal na yunit.

Ginamit ni Nazaria ang kanyang katanyagan upang itayo ang isang lihim na ospital para sa mga naghihimagsik. Sa tulong ng kanyang asawa, naging organisado ang pagbibigay ng tulong medikal sa mga nasugatan. Ang kanyang ospital ang naging pangunahing kanlungan ng mga sundalo sa gitna ng digmaan.

Ang kanyang pamumuno ay hindi lamang sa aspetong administratibo kundi pati sa aktwal na panggagamot. Siya mismo ang nagsilbing unang nars ng hukbong rebolusyonaryo sa kanilang lugar. Ang kanyang katapangan ang nagbigay ng inspirasyon sa iba pang mga kababaihan sa Panay.

Major Contribution

Sa larangan ng serbisyong militar at sibiko, itinayo nina Nazaria at ng kanyang asawa ang isang secret army hospital. Matatagpuan ito sa kanilang sariling Hacienda sa Jaguimit upang hindi matuklasan ng mga Kastila at Amerikano. Ginamit nila ang sariling pondo at mga produkto mula sa bukid para sa operasyon nito.

Sa aspetong panggagamot, naging dalubhasa si Nazaria sa paggamit ng mga tradisyunal na halamang-gamot. Nangolekta siya ng alibhon, adgaw, buyo, luy-a, beta, amargoso, at bayabas dahil sa kakulangan ng medisina. Nagpakilos din siya ng mga tradisyunal na manggagamot upang tumulong sa ospital.

Malaki ang naging ambag niya sa pamamahala ng food supply depot para sa mga rebolusyonaryo. Siniguro niya na may sapat na kagamitan at pagkain ang mga sundalong nakikipaglaban sa mga dayuhan. Ang kanyang hacienda ang naging imbakan ng mga kagamitan para sa buong hukbo sa Dueñas.

Sa larangan ng sining at patriyotismo, si Nazaria ang tumahi ng unang watawat ng Pilipinas sa kanilang bayan. Itinaas ang bandilang ito noong Hunyo 12, 1899, sa unang anibersaryo ng proklamasyon ng kalayaan. Ang gawaing ito ay sumisimbolo sa kanyang masidhing pagnanais para sa kasarinlan ng bansa.

Philippine Revolution

Sa panahon ng rebolusyon, ang tahanan ng mga Lagos sa Barrio Burongan ay naging isang lihim na pulungan. Dito nagtitipon ang mga matataas na opisyal ng rebolusyon sa Iloilo sa ilalim ni Heneral Martin Delgado. Si Nazaria ay nagsilbing sekretarya habang ang kanyang asawa ay naging tagapayo ng mga boluntaryo.

Noong Digmaang Pilipino-Amerikano, naging abala ang kanyang ospital sa pagtanggap ng mga nasugatan. Kabilang dito ang mga sundalong lumaban sa Tacas-Tucud-Sambog-Balantang line noong Pebrero 1899. Walang humpay ang kanyang serbisyo kahit na may banta sa kanyang buhay mula sa mga Amerikano.

Hindi lamang sa panggagamot natapos ang kanyang tungkulin kundi pati sa pagpapakilos ng mga tao sa komunidad. Hinimok niya ang mga kababaihan ng Red Cross at ang kanilang mga kasama sa bukid na tumulong. Dahil sa kanya, naging matibay ang suporta ng mga residente ng Dueñas sa mga manghihimagsik.

Kahit noong okupasyon ng mga Amerikano, nanatiling tapat si Nazaria sa layunin ng himagsikan. Inuna niya ang kapakanan ng mga sugatang sundalo bago ang kanyang pansariling kaligtasan. Ang kanyang dedikasyon ay nagpatunay na ang mga kababaihan ay may malaking bahagi sa paglaya ng Pilipinas.

Notable Life Stories

The Umbrella Wire Needles

Dahil sa matinding kakulangan ng kagamitan noong panahon ng digmaan, naging malikhain si Nazaria. Gumawa sila ng mga improvised na karayom mula sa alambre ng payong upang matahi ang watawat. Ang mga sinulid naman na ginamit ay mula sa hibla ng abaka na kanilang kinuha sa paligid. Matagumpay nilang nabuo ang bandila sa kabila ng hirap at kakulangan sa tela.

Building a Bamboo Hospital

Si Nazaria mismo ang nangasiwa sa konstruksyon ng ospital para sa mga rebolusyonaryong sundalo. Ginamit nila ang mga lokal na materyales tulad ng kawayan upang gumawa ng mga higaan, upuan, at mesa. Katulong niya ang kanyang ama at mga manggagawa sa bukid sa pagbuo ng gusali sa hacienda. Ang ospital na ito ay itinayo sa isang tago at liblib na lugar upang hindi matuklasan.

The Sacrifice of Two Children

Habang abala si Nazaria sa panggagamot sa mga sundalo, dumanas siya ng matinding personal na pighati. Dalawa sa kanyang mga anak ang namatay dahil sa epidemya ng smallpox o bulutong noong panahong iyon. Sa kabila ng kanyang pagdadalamhati, hindi niya itinigil ang kanyang tungkulin sa bayan. Ipinagpatuloy pa rin niya ang pag-aalaga sa ibang maysakit kahit na nasasaktan ang kanyang kalooban.

The Blind Revolutionary in the Fields

Sa kanyang huling mga taon, dumanas ng paglabo ng paningin si Nazaria hanggang sa siya ay mabulag. Gayunpaman, hindi ito naging hadlang upang patuloy siyang magtrabaho sa kanilang mga bukirin sa Iloilo. Ipinakita niya ang kanyang sipag at pagiging mapagpakumbaba hanggang sa dulo ng kanyang buhay. Namatay siyang mahirap sa materyal na bagay ngunit napakayaman sa dangal at kasaysayan.

Training under Dr. Cuadra

Bago pa man ang malawakang digmaan, nagkaroon na ng interes si Nazaria sa serbisyong medikal. Madalas siyang turuan ni Dr. Cuadra, isang kaibigan ng pamilya, tungkol sa tamang pag-aalaga sa mga maysakit. Ang mga pagsasanay na ito ay naganap sa kanilang malawak na hacienda noong kanyang kabataan. Ito ang naging pundasyon ng kanyang husay bilang isang rebolusyonaryong nars sa Panay.

Challenges

Ang isa sa pinakamalaking hamon na kinaharap ni Nazaria ay ang pagsira ng mga Amerikano sa kanyang ari-arian. Noong nasakop ng mga tropang Amerikano ang Iloilo, sinunog nila ang tahanan ng mga Lagos at ang kanilang ospital. Dahil dito, napilitang tumakas ang kanyang buong pamilya upang hindi mahuli.

Sa kabila ng pagiging separated ng kanyang pamilya habang tumatakas, nanatili ang kanilang pag-asa. Nang bumalik ang kapayapaan sa lalawigan, muli silang nagkita-kita at nagsimulang muli mula sa wala. Ang pagkawala ng kanilang yaman at tirahan ay hindi nakabawas sa kanyang pagmamahal sa kalayaan ng bansa.

Controversies and Criticism

Mayroong bahagyang pagkakaiba sa mga tala ukol sa eksaktong edad ni Nazaria Lagos nang siya ay pumanaw. Ayon sa ilang dokumento, siya ay 93 taong gulang noong Enero 27, 1945. Ngunit may ibang sanggunian at historical markers na nagsasabing siya ay 94 taong gulang na nang mamatay.

Bukod dito, may kaunting diskrepansya rin sa petsa ng kanyang paghirang bilang Red Cross President. Binabanggit sa ilang tala na nangyari ito noong taong 1897 sa ilalim ng pamumuno ni Gen. Martin Delgado. Gayunpaman, may mga historical accounts na nagsasaad na ang opisyal na appointment ay naganap noong Oktubre 27, 1898.

More: Mateo Cariño: Pakikibaka, Katarungan, at Dangal ng Ibaloy

Personal Life

Si Nazaria ay ikinasal sa kanyang pangalawang pinsan na si Segundo Lagos sa murang edad na 12. Si Segundo ay anak ni Don Bartolome Lagos na siyang nagtatag ng bayan ng Dueñas. Ang kanilang pagsasama ay naging matatag sa kabila ng mga hamon ng digmaan at rebolusyon.

Biniyayaan ang kanilang pagsasama ng walong anak, bagama’t may ilang tala na nagsasabing pito ang natira matapos ang epidemya. Ang kanyang mga anak ay naging bahagi rin ng kanyang pakikibaka, lalo na sina Pomposa at Caridad na tumulong sa pagtahi ng watawat. Karaniwan sa kanyang mga anak ay naging matagumpay sa kani-kanilang mga propesyon.

Ang kanyang anak na si Caridad ay naging donor ng Jaguimit barrio school site. Si Felicita ay sumunod sa yapak ng ina at naging isang nars. Si Ramon naman ay naging isang pharmacist, politiko, at manunulat ng kasaysayan. Sina Pomposa at Filomena ay naging mga guro, habang si Discoro ay naging unang elementary principal ng Dueñas. Si Jose naman ang naging unang Filipino district supervisor para sa limang bayan sa Iloilo.

Bilang isang asawa, si Nazaria ay inilarawan bilang mapagmahal at mapag-aruga sa kanyang pamilya. Ang kanyang asawang si Segundo ay nagsilbi ring tagapayo ng mga rebolusyonaryo habang siya ang nangangalaga sa mga maysakit. Ang kanilang tahanan ay hindi lamang naging opisina ng Red Cross kundi naging kanlungan ng mga nangangailangan.

Later Years and Death

Sa kanyang pagtanda, nanatiling payak ang pamumuhay ni Nazaria sa Dueñas. Bagama’t dumanas ng pagkabulag, hindi siya tumigil sa pagtulong sa mga gawain sa bukid. Ang kanyang katandaan ay ginugol niya sa pag-aalaga sa kanyang pamilya at pagbabahagi ng mga kuwento ng rebolusyon.

Pumanaw si Nazaria Lagos noong Enero 27, 1945, sa Sitio Amuyao, Jaguimit, Dueñas, Iloilo. Namatay siya sa gitna ng pagpapalaya ng Pilipinas mula sa mga Hapon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Namatay siyang mahirap sa kayamanan ngunit itinuturing na isa sa pinakadakilang babae sa kasaysayan ng Ilonggo.

Legacy and Historical Impact

Ang pinakamalaking legacy ni Nazaria ay ang kanyang titulong “Florence Nightingale of Panay”. Kinilala siya ng National Historical Commission of the Philippines (NHCP) bilang isang pambansang bayani. Ang kanyang buhay ay nagsisilbing ehemplo ng pagiging makabayan at makatao sa gitna ng matinding krisis.

Sa kanyang bayan sa Dueñas, ipinagdiriwang taun-taon ang Nazaria Lagos Day upang parangalan siya. Mayroon ding mga monumento at historical markers na itinayo sa Dueñas Town Plaza noong 1973 at 2019. Ang mga ito ay nagsisilbing paalala sa mga bagong henerasyon tungkol sa kanyang mga sakripisyo.

Timeline of Key Events

  • 1851 – Isinilang si Nazaria Lagos sa Barrio Burongan, Dueñas, Iloilo noong Agosto 28.
  • 1863 – Ikinasal siya kay Segundo Lagos sa edad na labindalawa.
  • 1897 – Hinirang siya bilang Presidente ng Red Cross sa Dueñas, Iloilo.
  • 1898 – Itinatag ang lihim na ospital sa Hacienda Jaguimit para sa mga Katipunero.
  • 1899 – Tumulong siya sa mga nasugatan sa Tacas-Tucud-Sambog-Balantang line noong Pebrero.
  • 1899 – Tinahi at itinaas ang unang watawat ng Pilipinas sa Dueñas noong Hunyo 12.
  • 1900s – Sinunog ng mga Amerikano ang kanilang tahanan at ospital; napilitang tumakas ang pamilya.
  • 1945 – Pumanaw si Nazaria Lagos sa edad na 93 o 94 noong Enero 27.
  • 1973 – Naglagay ng historical marker ang National Historical Institute sa kanyang bayang sinilangan.
  • 2019 – Inilantad ang isang bagong bronze monument ni Nazaria Lagos sa Dueñas Town Plaza noong Pebrero 13.

Selected Works

  • Ang Watawat ng Dueñas (1899): Isang magandang burdadong bandila na ginawa gamit ang improvised na kagamitan upang ipakita ang pagkilala sa kasarinlan ng Pilipinas.
  • Ang Bamboo Hospital ng Jaguimit: Isang pasilidad na yari sa kawayan na nagbigay ng libreng panggagamot at kanlungan sa mga sugatang sundalo at sibilyan.

Awards and Honors

  • Biographical Marker (1973): Ipinagkaloob ng National Historical Commission bilang pagkilala sa kanyang pagiging makabayan.
  • Nazaria Lagos Monument (2019): Isang bronze monument na nagkakahalaga ng P2-milyon na nililok ni Julie Llutz.
  • Hibiscus Hybrid ‘Nazaria’: Isang uri ng gumamela na ipinangalan sa kanya ng UPLB bilang parangal sa mga kababaihan ng rebolusyon.
  • Nazaria Lagos Day: Isang lokal na selebrasyon sa Dueñas, Iloilo tuwing anibersaryo ng kanyang kapanganakan.

Historical Assessment

Ayon sa mga istoryador, si Nazaria Lagos ay hindi lamang isang nars kundi isang estratehikong lider sa Visayas. Ang kanyang kakayahang mag-organisa ng Red Cross at magtayo ng ospital gamit ang sariling yaman ay patunay ng kanyang pambihirang dedikasyon. Tinuturing siyang simbolo ng lakas ng mga kababaihang Ilonggo noong panahon ng digmaan.

Ang pagsusuri sa kanyang buhay ay nagpapakita na ang kanyang kabayanihan ay nagmula sa kanyang malasakit sa kapwa at hindi sa paghahangad ng kapangyarihan. Kahit nawalan ng ari-arian at paningin, nanatili siyang matatag at mapagkumbaba. Siya ang nagsilbing “liwanag” ng Dueñas sa gitna ng madilim na yugto ng kasaysayan.

Lesson for Today’s Generation

Maraming aral ang mapupulot ng mga kabataan ngayon mula sa buhay ni Nazaria Lagos. Una ay ang resilience o katatagan ng loob; hindi siya sumuko kahit namatayan ng dalawang anak at nasunugan ng bahay. Ipinakita niya na ang personal na pighati ay hindi dapat maging hadlang sa pagtulong sa mas nakakarami.

Pangalawa ay ang pagiging maparaan o resourceful; ginamit niya ang mga simpleng bagay tulad ng alambre ng payong at halamang-gamot upang maglingkod. Itinuturo nito sa atin na hindi kailangan ng mamahaling kagamitan upang makagawa ng malaking pagbabago sa lipunan. Ang mahalaga ay ang talino at pagnanais na makatulong sa abot ng makakaya.

Pangatlo, ang kanyang buhay ay paalala ng bolunterismo at sakripisyo. Sa mundo ngayon na madalas ay nakatuon sa sariling kapakanan, si Nazaria ay huwaran ng pagbibigay ng oras, yaman, at lakas para sa bayan. Ang kanyang legacy ay nagpapatunay na ang tunay na kabayanihan ay matatagpuan sa simpleng gawa ng pagkalinga at malasakit.

Noong Pebrero 13, 2019, isang makasaysayang kaganapan ang ginanap sa Dueñas Town Plaza sa pagbubukas ng bagong bronze monument ni Nazaria Lagos. Ang proyektong ito ay pinagtulungan ng lokal na pamahalaan ng Dueñas at ng NHCP upang mas mapalakas ang kamalayan sa kanyang ambag. Ang monumento ay may pedestal na gawa sa imported marble mula sa Italy na dinesenyo ni Mulawin Abueva.

Sa kasalukuyan, patuloy ang pag-aaral ng mga lokal na mappers sa Iloilo upang mas mapalawak ang kaalaman tungkol sa mga “Significant Personalities” tulad ni Nazaria. Ang kanyang kuwento ay madalas ding ibahagi sa mga social media platforms tulad ng TikTok at Facebook upang maabot ang mas nakababatang henerasyon ng mga Pilipino.

Trivia Questions

  1. Ano ang tanyag na bansag kay Nazaria Lagos dahil sa kanyang pag-aalaga sa mga maysakit? A. Lakambini ng Katipunan B. Florence Nightingale ng Panay C. Ina ng Biak-na-Bato D. Joan of Arc ng Visayas
  2. Saang bayan at lalawigan isinilang ang bayaning si Nazaria Lagos? A. Dueñas, Iloilo B. Kalibo, Aklan C. Roxas, Capiz D. San Jose, Antique
  3. Ilang taon si Nazaria nang siya ay ikinasal sa kanyang asawang si Segundo Lagos? A. 15 taong gulang B. 20 taong gulang C. 12 taong gulang D. 18 taong gulang
  4. Ano ang itinayo ni Nazaria at ng kanyang pamilya sa kanilang hacienda para sa mga rebolusyonaryo? A. Isang paaralan B. Isang lihim na ospital C. Isang simbahan D. Isang malaking palengke
  5. Anong organisasyon ang pinamunuan ni Nazaria Lagos bilang unang presidente nito sa Dueñas? A. Katipunan B. La Liga Filipina C. Red Cross (Pulang Krus) D. Gabriela
  6. Dahil sa kakulangan ng gamot, ano ang ginamit ni Nazaria upang pagalingin ang mga sugatang sundalo? A. Mga imported na tableta B. Mga halamang-gamot C. Tubig mula sa dagat D. Mga dasal lamang
  7. Anong mahalagang simbolo ng Pilipinas ang tinahi ni Nazaria na itinaas noong Hunyo 12, 1899? A. Ang watawat ng Pilipinas B. Ang uniporme ng Heneral C. Ang kurtina ng simbahan D. Ang selyo ng gobyerno
  8. Anong sakit ang naging sanhi ng pagkamatay ng dalawang anak ni Nazaria habang siya ay nanggagamot? A. Dengue B. Smallpox (Bulutong) C. Malaria D. Cholera
  9. Ano ang ginamit nilang karayom sa pagtahi ng watawat dahil sa hirap ng kagamitan noon? A. Tinik ng isda B. Karayom na ginto C. Alambre ng payong D. Matulis na kawayan
  10. Ano ang nangyari sa paningin ni Nazaria Lagos sa kanyang huling mga taon sa mundo? A. Naging malinaw B. Siya ay nabulag C. Nagkaroon ng kuliti D. Walang naging problema
  11. Anong bulaklak ang ipinangalan ng UPLB kay Nazaria Lagos bilang parangal sa kanya? A. Rosas B. Sampaguita C. Gumamela D. Orchid
  12. Kailan pumanaw ang bayaning si Nazaria Lagos sa Sitio Amuyao? A. Enero 27, 1945 B. Hunyo 12, 1899 C. Agosto 28, 1851 D. Pebrero 13, 2019

Mga Tamang Sagot:

  1. B | 2. A | 3. C | 4. B | 5. C | 6. B | 7. A | 8. B | 9. C | 10. B | 11. C | 12. A

Sources


Previous article
Felipe Catabay: Tagapagtanggol ng Kalayaan sa Isabela

Related Articles

Latest Articles

Load more