Bayaning Pilipino

Eugenio Daza Salazar: Talino ng Pluma at Tapang ng Bolo para sa Kalayaan

“Ipinaalala ko sa kanila ang tungkulin na dapat nating gampanan sa pagkakataong iyon kung nais nating maging tunay na makabayan na lumalaban para sa ating kalayaan at kasarinlan.“ ~Eugenio Daza

Si Eugenio Daza Salazar ay isang kilalang guro, rebolusyonaryong opisyal, at mambabatas mula sa Borongan, Samar. Kilala siya sa kasaysayan bilang “Utak ng Paslangang Balangiga” dahil sa kanyang mahalagang papel bilang strategist sa isa sa mga pinakamalaking tagumpay ng mga Pilipino noong Digmaang Pilipino-Amerikano.

Bilang isang makabayan, nagsilbi rin siya bilang kinatawan ng ikatlong distrito ng Samar sa Unang Asamblea ng Pilipinas mula 1907 hanggang 1909. Ang kanyang buhay ay sumasalamin sa dedikasyon ng isang edukado na piniling itaya ang buhay para sa kalayaan ng bansa.

Quick Facts

  • Full Legal Name: Eugenio Daza y Salazar
  • Commonly Known Names: Don Eugenio, Lolo Enyong, “Utak”
  • Birth Date: November 15, 1870
  • Birthplace: Borongan, Samar (now Eastern Samar), Philippines
  • Death Date: December 16, 1954
  • Death Place: Calamba, Laguna, Philippines
  • Nationality: Filipino
  • Occupation(s): Teacher (Maestro), Military Officer, Politician/Legislator
  • Years Active: 1888 – 1945 (Service from teaching to politics)
  • Known For: Commander and tactician of the Battle of Balangiga; First maestro of Samar
  • Notable Positions: Representative of Samar’s 3rd District to the First Philippine Legislature; Major in the Philippine Republican Army

Early Life and Education

Si Eugenio Daza ay isinilang sa bayan ng Borongan, Samar noong 15 Nobyembre 1870. Ang kanyang ama ay si Juan Cinco Daza, isang negosyante, at ang kanyang ina ay si Doña Magdalena Campomanes Salazar. Dahil sa pamilya ng kanyang ina, siya ay kabilang sa Principalía o ang uri ng mga maharlika sa Samar. Ang katayuang ito ang nagbigay sa kanya ng titulong “Don” bilang pagkilala sa kanyang antas sa lipunan.

Nag-aral si Daza sa Maynila sa ilalim ng mga Heswita sa Escuela Normal de Maestros. Natapos niya ang kanyang kurso sa edukasyon noong taong 1888. Pagkatapos ng kanyang pag-aaral, bumalik siya sa Samar upang magsilbi sa kanyang mga kababayan. Nagturo siya sa paaralang munisipal ng Borongan sa loob ng ilang taon.

Hindi nagtagal, nagtatag siya ng sariling paaralan sa ilalim ng pamamahala ng mga Español noong 1895. Dahil dito, kinikilala siya ng National Commission for Culture and the Arts bilang pinakaunang maestro sa buong probinsya ng Samar. Ang kanyang dedikasyon sa pagtuturo ay nagpakita ng kanyang disiplina at pagpapahalaga sa karunungan.

Bilang isang tao, inilarawan si Daza bilang isang mapanuri at maingat na lider sa kanyang mga plano. Siya ay may malalim na malasakit sa kapakanan ng kanyang mga kasamahan at pamilya. Ang kanyang pagiging maparaan ay naging susi sa kanyang tagumpay sa militar at politika. Palagi niyang inuuna ang interes ng bayan kaysa sa sariling kapakanan.

Naging asawa niya si Carolina Cinco na taga-Catbalogan, Samar. Nagkaroon sila ng pitong anak na sina Gabriel, Carlota, Cirilo, Jesus, Rosario, Maria, at Juan. Ang kanyang pamilya ay naging bahagi rin ng kasaysayan sa iba’t ibang larangan ng pagseserbisyo.

Rise to Prominence

Ang pagiging bayani ni Daza ay napatunayan nang sumiklab ang Digmaang Pilipino-Amerikano. Itinalaga siya ni Heneral Vicente Lukbán bilang kumander ng timog-silangang Samar. Siya ang naging pangkalahatang tactician para sa madugong labanan sa Balangiga noong 28 Setyembre 1901. Ang kaganapang ito ay itinuturing na isa sa pinakamalaking pagkatalo ng hukbong Amerikano sa kasaysayan.

Maingat na binuo ni Daza ang plano upang sorpresahin ang Company C ng 9th Infantry Regiment. Ginamit niya ang mga lokal na kondisyon at tradisyon ng bayan upang hindi mahalata ng mga kaaway,. Dahil sa tagumpay ng plano, binansagan siyang “Utak ng Paslangang Balangiga”. Ang tagumpay na ito ay naging simbolo ng galing at talino ng mga Pilipino laban sa dayuhan.

Pagkatapos ng digmaan, hindi tumigil si Daza sa paglilingkod bilang isang sibilyan. Noong 1907, nahalal siya bilang isa sa mga kinatawan sa Unang Asamblea ng Pilipinas. Bilang mambabatas, isinulong niya ang mga repormang makakatulong sa pagbangon ng Samar mula sa digmaan. Ang kanyang paglipat mula sa pagiging sundalo tungo sa mambabatas ay naging maayos at makabuluhan.

Ang kanyang pamana ay nananatiling buhay sa puso ng mga Samareño hanggang sa kasalukuyan. Ipinangalan sa kanya ang Eugenio S. Daza Pilot Elementary School sa Borongan bilang parangal. Mayroon ding mga bantayog at marker na itinayo para sa kanya sa Eastern Samar. Kinikilala siya bilang isang ehemplo ng tunay na patriotismo at serbisyo publiko.

Major Contributions

  • Militar: Pinuno at strategist ng Battle of Balangiga noong 1901 na nagpabagsak sa Company C ng mga Amerikano. Nagsilbi rin siyang procurement officer at infantry major sa Philippine Republican Army.
  • Politika: Kinatawan ng 3rd District ng Samar sa Unang Asamblea ng Pilipinas (1907-1909). Naging bahagi rin ng First Independence Congress noong 1930 upang isulong ang kalayaan mula sa Amerika.
  • Edukasyon: Itinuturing na unang guro sa Samar at nagtatag ng sariling paaralan sa Borongan noong panahon ng Español.
  • Seguridad: Naging pinuno sa Pulahan Campaign noong 1906 upang maibalik ang kapayapaan sa Samar. Ang kanyang pagkapanalo sa Napta-an ay naging mitsa ng pagtatapos ng rebelyong Pulahan.
  • Kultura at Kasaysayan: Isinulat ang memoir na “Balangiga su Historia en la Revolucion” noong 1935. Ang dokumentong ito ay naging mahalagang basehan para sa pagbabalik ng mga Balangiga Bells.

Philippine Revolution

Nagsimula ang pakikilahok ni Daza sa rebolusyon noong 1896 laban sa Espanya. Sa edad na 26, iniwan niya ang pagtuturo upang sumapi sa Katipunan bilang opisyal ng infanteria. Naging bahagi siya ng Visayan at Samar Command Groups sa ilalim ng rebolusyonaryong hukbo. Noong 1898, nakatulong ang kanyang grupo sa pagpapaalis ng mga Español sa Samar maliban sa Maynila.

Nang magsimula ang digmaan laban sa mga Amerikano, itinaas ang kanyang ranggo bilang Kapitan. Binigyan siya ng awtoridad na mamahala sa pangongolekta ng buwis at pagkain para sa hukbo. Siya rin ang nangasiwa sa military administration sa timog-silangang bahagi ng probinsya. Ang kanyang karanasan sa rebolusyon ang naghanda sa kanya para sa mas malaking hamon sa Balangiga.

Notable Life Stories

Ang Diskarte sa Loob ng Kabaong

Upang maipasok ang mga armas sa bayan, nagpanggap ang mga rebolusyonaryo na may ililibing. Nagdamit babae ang mga lalaking sundalo habang dala ang mga kabaong na puno ng patalim. Sinabihan nila ang mga Amerikano na ang nasa loob ay namatay dahil sa kolera upang hindi ito buksan. Ang matalinong taktikang ito ang naging susi upang masorpresa ang mga kaaway sa loob ng kampo.

Ang Matapang na si Carolina

Habang nagtatago si Daza sa kabundukan, ang kanyang asawang si Carolina ang nagpapadala ng pagkain. Sinubukan ng mga Amerikano na hanapin si Daza sa pamamagitan ng pag-interoga kay Carolina. Gusto pa siyang piliting sumailalim sa pisikal na eksaminasyon upang malaman kung siya ay buntis. Ngunit buong tapang na nanindigan at tumanggi si Carolina laban sa mga sundalong Amerikano.

Binalot ng Bandilang Amerikano

Noong sumuko si Daza noong Abril 1902, isang kakaibang seremonya ang naganap sa Catbalogan. Binalot siya ni Heneral Jacob Smith ng bandila ng Estados Unidos bilang simbolo ng amnestiya. Binigyan din siya ni Major General Frederick Grant ng isang pistola pagkatapos ng kanyang panunumpa. Ang pangyayaring ito ay naghudyat ng kanyang bagong papel sa pagbuo ng pamahalaang sibil.

Ang Sariling Gastos para sa Bayan

Hindi umasa si Daza sa pondo ng gobyerno upang pondohan ang kanyang rebolusyonaryong grupo. Dahil mayaman ang kanyang ama, ginamit niya ang sariling yaman upang suportahan ang mga tauhan. Ang pamilya ng bawat sundalo sa kanyang core group ay nakakatanggap ng bigas at maliit na allowance buwan-buwan. Pinatunayan nito na ang kanyang pakikibaka ay hindi para sa pera kundi para sa tunay na kalayaan.

Ang Pangako para sa mga Kampana

Noong 1935, sumulat si Daza ng isang sinumpaang pahayag tungkol sa mga kampana ng Balangiga. Ipinahayag niya ang pagnanais na maibalik ang mga ito mula sa Amerika bilang bahagi ng kasaysayan. Sinabi niya na ang pagbabalik nito ay nakasalalay sa pagmamahal sa bayan ng mga susunod na lider. Pagkalipas ng mahabang panahon, natupad ang kanyang hiling nang maibalik ang mga kampana noong 2018.

Challenges

Maraming sakripisyo ang hinarap ni Daza noong panahon ng pakikidigma sa mga Amerikano. Kinailangan niyang magtago sa mga bundok at mawalay sa kanyang pamilya sa loob ng mahabang panahon. Sa kabila ng panganib sa kanyang buhay, pinili niyang ipagpatuloy ang pangongolekta ng pondo para sa rebolusyon. Ang gutom at hirap sa kagubatan ay naging bahagi ng kanyang pang-araw-araw na karanasan bilang gerilya.

Pagkatapos ng digmaan, naging hamon din ang muling pagpapanumbalik ng tiwala ng mga tao sa bagong gobyerno. Ginamit niya ang kanyang impluwensya bilang bahagi ng Principalía upang kumbinsihin ang mga lokal na lider na makipagtulungan. Noong 1906, hinarap naman niya ang panganib ng rebelyong Pulahan sa Samar. Sa huli, naging matagumpay siya sa pagpapakalma sa probinsya at pagtataguyod ng kaayusan.

Controversies and Criticism

Ang isa sa pinakamalaking isyu sa buhay ni Daza ay ang paglalarawan sa nangyari sa Balangiga. Para sa mga Amerikano, ito ay tinawag na isang “massacre” o malupit na pagpatay sa kanilang mga sundalo. Gayunpaman, mariing nanindigan si Daza sa kanyang memoir na ito ay isang tunay na labanan o “battle”. Ipinaliwanag niya na ang magkabilang panig ay may dalang armas at parehong nagkaroon ng malaking bilang ng mga nasawi. Ang debateng ito ay nananatiling paksa ng diskusyon sa pagitan ng mga Pilipino at Amerikanong mananalaysay.

Mayroon ding usapin tungkol sa bilang ng mga kampanang kinuha mula sa simbahan ng Balangiga. Sa mga tala ni Daza at sa testimonya ng kanyang mga inapo, sinasabing isang kampana lamang ang kinuha ng mga Amerikano. Ngunit ayon sa opisyal na ulat ng Estados Unidos, tatlong kampana ang ibinalik nila sa Pilipinas noong 2018. Ang pagkakaibang ito sa mga dokumento ay nagdulot ng pagkalito kung ang lahat ba ng ibinalik ay mga orihinal na kampana mula sa nasabing labanan.

Ang kanyang pagsuko noong 1902 ay naging paksa rin ng iba’t ibang interpretasyon. Ang pagtanggap niya ng pistola mula sa mga Amerikano at ang pagbabalot sa kanya ng kanilang bandila ay nakita ng iba bilang mabilis na pakikipagkaibigan sa dating kaaway. Ngunit ipinaliwanag ng mga eksperto na ito ay isang taktikal na hakbang upang protektahan ang mga Samareño mula sa mas malupit na ganti ng mga dayuhan. Sa huli, napatunayan na ang kanyang layunin ay ang kapayapaan at muling pagbangon ng kanyang probinsya.

Personal Life

Si Don Eugenio ay ikinasal kay Carolina Cinco na taga-Catbalogan, Samar. Nagkaroon sila ng pitong anak na sina Gabriel, Carlota, Cirilo, Jesus, Rosario, Maria, at Juan. Bilang isang ama, itinanim niya sa kanyang mga anak ang disiplina at pagmamahal sa bayan. Ang kanyang pamilya ay debotong Katoliko at aktibo sa kanilang komunidad.

Isang mahalagang kuwento ng kanilang pagsasama ay ang katapangan ni Carolina noong panahon ng digmaan. Habang nagtatago si Daza sa kabundukan, si Carolina ang nagsisilbing tulay niya sa kabihasnan. Sinubukan ng mga Amerikano na pasukuin si Daza sa pamamagitan ng pag-interoga sa kanyang asawa. Sa kabila ng banta ng mga dayuhan, hindi kailanman nagkanulo si Carolina.

Ang kanyang panganay na si Gabriel Daza ay naging tanyag din bilang co-founder ng Boy Scouts of the Philippines. Si Gabriel ang kauna-unahang licensed electrical engineer sa Pilipinas na may lisensyang numero 001. Ang iba pa niyang mga anak na sina Cirilo at Juan ay sumunod sa kanyang yapak militar noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Sila ay nagsilbing mga opisyal at gerilya laban sa mga Hapones.

Inilarawan ng mga historyador si Daza bilang isang mapanuring lider na may matibay na paninindigan. Hindi siya umasa sa pondo ng gobyerno at ginamit ang sariling yaman para sa rebolusyon. Ang kanyang pamilya ay bahagi ng Principalía o ang mga maharlika sa Samar. Sa kabila nito, nanatili siyang malapit sa mga karaniwang tao sa kanilang lalawigan.

Later Years and Death

Matapos ang mahabang panahon ng pagseserbisyo, nanirahan si Daza sa Calamba, Laguna. Doon siya namayapa noong 16 Disyembre 1954 sa edad na 84 taon. Ang kanyang pagpanaw ay nag-iwan ng malaking puwang sa kasaysayan ng Samar. Ayon sa kanyang huling hiling, dinala ang kanyang mga labi sa Borongan.

Inilibing siya noong 28 Disyembre 1954 sa kanyang bayang sinilangan. Ang seremonya ng libing ay pinangunahan ni Cardinal Julio Rosales. Ang pagdalo ng matataas na opisyal ng simbahan ay pagkilala sa kanyang dignidad. Hanggang sa huli, nanatili ang kanyang dangal bilang isang bayani ng bayan.

Legacy and Historical Impact

Ang impluwensya ni Daza ay nananatiling buhay sa pamamagitan ng mga institusyong ipinangalan sa kanya. Itinatag noong 1916 ang Eugenio S. Daza Pilot Elementary School sa Borongan. Noong 1991, pinangalanan din ang Camp Maj. Eugenio S. Daza sa Hinabangan, Samar. Ito ang nagsisilbing himpilan ng 801st Infantry Brigade ng Philippine Army.

Noong 1992, naglagay ang National Historical Institute ng isang marker sa kanyang bantayog. Kinikilala rin siya bilang isa sa mga pinakaunang tagasulong ng pagbabalik ng Balangiga Bells. Ang kanyang isinulat na memoir noong 1935 ay naging matibay na basehan para sa usaping ito. Ang kanyang mga apo at inapo ay patuloy na nagtataguyod ng kanyang mga adhikain.

Timeline of Key Events

  • 1870 (Nobyembre 15): Ipinanganak si Eugenio Daza sa Borongan, Samar.
  • 1888: Nagtapos ng kursong Edukasyon sa Escuela Normal de Maestros sa Maynila.
  • 1895: Itinatag ang sariling paaralan sa ilalim ng pamamahala ng mga Español.
  • 1896: Sumapi sa Katipunan at iniwan ang pagtuturo upang lumaban sa rebolusyon.
  • 1901 (Setyembre 28): Pinangunahan ang makasaysayang Battle of Balangiga bilang strategist.
  • 1902 (Abril 27): Pormal na sumuko sa mga Amerikano sa Catbalogan bilang huling opisyal.
  • 1906: Naging kapitan sa Pulahan Campaign upang ibalik ang kaayusan sa Samar.
  • 1907 – 1909: Nagsilbi bilang kinatawan ng ikatlong distrito ng Samar sa Unang Asamblea ng Pilipinas.
  • 1930: Naging miyembro ng First Independence Congress para isulong ang kalayaan.
  • 1935: Isinulat ang kanyang memoir tungkol sa kasaysayan ng Balangiga.
  • 1945: Itinalaga ni Pangulong Osmeña bilang Acting Councilor ng Borongan.
  • 1954 (Disyembre 16): Namayapa sa Calamba, Laguna sa edad na 84.

Selected Works

Ang pinakamahalagang akda ni Daza ay ang kanyang memoir na isinulat noong 1935. Ito ay pinamagatang “Balangiga su Historia en la Revolucion el 28 de Septiembre la 1901”. Ang dokumentong ito ay nagbigay ng detalyadong account ng mga kaganapan mula sa panig ng Pilipino. Ginamit ang akdang ito upang patunayan ang karapatan ng Pilipinas sa mga Balangiga Bells.

Awards and Honors

  • National Historical Institute Marker (1992): Isang Level II historical marker na matatagpuan sa Borongan.
  • Eugenio Daza Day: Ang Nobyembre 15 ay isang special holiday sa Eastern Samar sa ilalim ng iba’t ibang proklamasyon.
  • Camp Maj. Eugenio S. Daza: Pagkilala sa kanya bilang isang matapang na opisyal ng militar.
  • First Maestro of Samar: Kinilala ng NCCA bilang unang gurong Pilipino sa buong probinsya.

Historical Assessment

Sa kasaysayan, madalas tawaging “massacre” ang nangyari sa Balangiga mula sa pananaw ng mga Amerikano. Ngunit para kay Daza at sa mga Pilipinong historyador, ito ay isang tunay na labanan o “battle”. Ipinakita ni Daza na ang higit na lakas ng armas ay kayang talunin ng mas matalinong diskarte. Pinatunayan niya na ang mga Pilipino ay hindi lamang matapang kundi mahusay ring magplano.

Ayon sa pagsusuri ni Dr. Augusto de Viana, ang mga tala ni Daza ay makatotohanan at detalyado. Hindi siya nagmalabis sa kanyang mga kuwento at inamin ang mga pagkatalo sa ilang bahagi. Ang kanyang liderato ay kinilala kahit ng kanyang mga naging kaaway na Amerikano. Dahil dito, nananatili siyang isa sa pinakamahalagang strategist sa kasaysayan ng ating bansa.

Lesson For Today’s Generation

Ang buhay ni Don Eugenio ay nagtuturo sa atin na ang tunay na kalayaan ay nagsisimula sa edukasyon. Bilang isang guro bago naging sundalo, ipinakita niya ang halaga ng paghubog sa kaisipan ng kabataan. Para sa kasalukuyang henerasyon, ang aral na ito ay paalala na ang karunungan ay mabisang sandata. Hindi sapat ang lakas kung wala itong kasamang tamang pagpaplano at talino.

Itinuro rin niya na ang pagmamahal sa bayan ay hindi nagtatapos pagkatapos ng digmaan. Matapos ang rebolusyon, pinili niyang magsilbi sa gobyerno upang muling itayo ang nasirang Samar. Ayon sa kanyang inapo, ang tunay na layunin ay ang nation-building o ang pagbuo ng bansa. Ang paglilingkod sa bayan ay isang panghabambuhay na tungkulin ng bawat mamamayan.

Panghuli, ang kanyang buhay ay simbolo ng pagkakaisa at malasakit sa kapwa. Ginamit niya ang kanyang yaman at impluwensya upang tulungan ang mga pamilya ng kanyang mga sundalo. Sa gitna ng mga hamon ng modernong panahon, ang pagiging makabayan ni Daza ay dapat nating tularan. Ang tagumpay ay mas matamis kung ito ay nakakamit para sa ikabubuti ng mas nakararami.

Ang pinakamalaking kaganapan kamakailan ay ang pagbabalik ng mga Balangiga Bells noong Disyembre 2018. Ito ang katuparan ng pangarap na isinulat ni Daza mahigit walumpung taon na ang nakararaan. Ang kanyang apo na si Eugenio Roy Daza ay naging aktibo sa panawagang matiyak ang pagiging orihinal ng mga kampana. Ngayon, ang mga kampana ay muling tumutunog sa simbahan ng Balangiga bilang simbolo ng kapayapaan.

Sa kasalukuyan, patuloy ang pagdiriwang ng Eugenio Daza Day tuwing Nobyembre 15 sa Eastern Samar. Ang mga kabataang mag-aaral ay tinuturuan tungkol sa kanyang kabayanihan upang hindi ito malimutan. May mga plano rin para sa mga digital na proyekto upang mas mapalawak ang kaalaman tungkol sa kanya. Ang kanyang legasiya ay patuloy na nagbibigay ng inspirasyon sa mga bagong lider ng Samar.

    Trivia Questions

    1. Saang bayan sa Samar isinilang si Eugenio Daza? A. Catbalogan B. Borongan C. Balangiga D. Guiuan
    2. Ano ang tanyag na bansag kay Eugenio Daza dahil sa kanyang talino sa pakikipagdigma? A. Utak ng Katipunan B. Ama ng Samar C. Utak ng Paslangang Balangiga D. Heneral ng Silangan
    3. Ano ang unang naging trabaho ni Eugenio Daza bago siya sumabak sa rebolusyon? A. Magsasaka B. Sundalo C. Guro D. Negosyante
    4. Sino ang Heneral na nagtalaga kay Daza bilang kumander sa timog-silangang Samar? A. Emilio Aguinaldo B. Vicente Lukban C. Antonio Luna D. Miguel Malvar
    5. Kailan naganap ang makasaysayang Labanan sa Balangiga? A. Septyembre 28, 1901 B. Hunyo 12, 1898 C. Nobyembre 15, 1870 D. Abril 27, 1902
    6. Ilang anak mayroon si Don Eugenio Daza at ang kanyang asawang si Carolina? A. Tatlo B. Lima C. Pito D. Sampu
    7. Anong mahahalagang bagay mula sa simbahan ang ipinaglaban ni Daza na maibalik sa Pilipinas? A. Gintong kabaong B. Mga Kampana ng Balangiga C. Lumang bibliya D. Sagradong rebulto
    8. Saang paaralan sa Maynila nagtapos ng pag-aaral si Eugenio Daza noong 1888? A. Ateneo de Manila B. University of Santo Tomas C. Escuela Normal de Maestros D. Colegio de San Juan de Letran
    9. Ano ang ranggong militar ni Daza nang siya ay sumuko sa mga Amerikano noong 1902? A. Kapitan B. Heneral C. Comandante o Major D. Koronel
    10. Sino ang naging asawa ni Don Eugenio Daza? A. Nora Daza B. Carolina Cinco C. Magdalena Salazar D. Teresita Baltazar
    11. Saang probinsya namatay si Don Eugenio Daza noong taong 1954? A. Samar B. Maynila C. Laguna D. Cebu
    12. Sino ang anak ni Eugenio Daza na naging isa sa mga nagtatag ng Boy Scouts of the Philippines? A. Gabriel Daza B. Juan Daza C. Cirilo Daza D. Raul Daza

    Sources

    Mga Tamang Sagot:

    1. B | 2. C | 3. C | 4. B | 5. A | 6. C | 7. B | 8. C | 9. C | 10. B | 11. C | 12. A

    More: https://pinas.news/apolinario-mabini-dakilang-paralitiko-at-utak-ng-himagsikan/

    Previous article
    Jose Abad Santos: Katapatan, Katarungan, at Karangalan

    Related Articles

    Latest Articles

    Load more