Bayaning Pilipino

Juan Dela Cruz: Bayani ng Pangasinan

“Ang puting layag na ito ang ating gabay. Tulad ng malayang hangin, walang sinumang dayuhan ang muling aalipin sa lupain ng Pangasinan.” ~Juan Dela Cruz

Si Juan de la Cruz Palaris, na kilala rin sa tunay na pangalang Pantaleon Perez, ay isang mahalagang pigura sa kasaysayan ng Pilipinas. Isinilang siya noong 1733 sa Binalatongan, Pangasinan, at namuno sa isang matagumpay ngunit panandaliang pag-aalsa laban sa mga Español. Siya ay kinikilala bilang isang “Freedom Fighter” dahil sa kanyang matibay na paninindigan laban sa mapang-aping buwis at sapilitang paggawa.

Ang Palaris Revolt ay itinuturing na isa sa pinakamahabang pag-aalsa sa Hilagang Luzon noong panahon ng pananakop. Dahil sa kanyang pamumuno, napatalsik ang mga opisyal na Español sa lalawigan ng Pangasinan sa loob ng dalawang taon. Kahit siya ay binitay noong 1765, ang kanyang alaala ay nananatiling simbolo ng paglaban para sa kalayaan.

Quick Facts

  • Full Legal Name: Pantaleon Perez y Ugnay.
  • Commonly Known Names: Juan de la Cruz Palaris, Palari, Palaripar.
  • Date of Birth: January 8, 1733.
  • Place of Birth: Binalatongan (now San Carlos City), Pangasinan.
  • Date of Death: February 26, 1765.
  • Nationality: Filipino.
  • Occupation(s): Coachman (kutsero), Revolutionary Leader, Governor of Free Pangasinan.
  • Years Active: 1762–1765 (Revolutionary period).
  • Known For: Leading the Palaris Revolt against Spanish taxation and abuses.
  • Notable Positions: Governor of Free Pangasinan.

Early Life and Education

Si Pantaleon Perez ay isinilang sa Barrio Culiling, Binalatongan, kina Tomas Perez at Catalina Ugnay. Ang kanyang ama ay nagsilbi bilang cabeza de barangay sa kanilang nayon. Dahil dito, ang kanilang pamilya ay kabilang sa antas ng principalia o ang mariwasang uri. Siya ang pangatlo sa limang magkakapatid, ngunit ang kanyang dalawang nakatatandang kuya ay namatay noong bata pa.

Bilang anak ng isang pinuno, tinuruan siyang bumasa at sumulat ng wikang Español ng mga prayleng Dominican. Mapalad siya dahil may taglay siyang talino na nagbigay-daan sa kanya upang makapagbasa ng maraming aklat. Gayunpaman, naging maaga ang pagsubok sa kanya nang mamatay ang kanyang mga magulang. Tumuloy silang magkakapatid sa kanilang lolo upang doon ay makasama at maalagaan.

Sa edad na 22, nagtungo si Pantaleon sa Maynila upang humanap ng mas magandang pagkakataon sa buhay. Naging kutsero siya ni Francisco Enriquez de Villacorta, isang mataas na opisyal sa Audiencia Real. Doon ay natuto siyang manamit at magsalita gaya ng mga taga-Maynila na nagpahanga sa kanyang mga kababayan. Ang karanasang ito ang humubog sa kanyang pananaw tungkol sa pamamahala at kawalan ng katarungan.

Mayroong isang masakit na pangyayari noong kabataan niya na hindi niya kailanman nakalimutan sa kanyang buhay. Minsan niyang nakitang sinasaktan ng isang prayle ang isang batang lalaki dahil lamang sa hindi paghalik sa kamay. Ang kalupitang ito ang naging mitsa ng kanyang kawalan ng respeto sa mga otoridad na Español. Ito ang naging pundasyon ng kanyang hangaring palayain ang kanyang mga kababayan mula sa pang-aabuso.

Sa kabila ng kanyang pinagmulan, siya ay inilarawan bilang isang taong may kakaibang bilis at lakas. Binansagan siyang “Palipar” dahil sa bilis niyang tumakbo na halos makipaghabulan na sa mga kabayo. Kilala rin siyang “Higante” dahil sa kanyang laki at kakayahang makipaghilaan sa mga kalabaw sa bukid. Ang kanyang mga katangiang pisikal at talino ang nagbigay sa kanya ng karisma upang maging pinuno.

Rise to Prominence

Nagsimulang sumikat ang pangalang Palaris nang sumiklab ang tensyon sa Binalatongan noong dulo ng taong 1762. Sinasamantala ng mga taga-Pangasinan ang pagkatalo ng mga Español nang sakupin ng mga Ingles ang Maynila. Ginamit ni Pantaleon ang pangalang “Juan de la Cruz” upang itago ang kanyang tunay na pagkakakilanlan. Mula sa pagiging simpleng kutsero, bigla siyang lumitaw bilang matapang na pinuno ng mga rebelde.

Ang unang breakthrough ng kanyang kilusan ay nang makuha nila ang suporta ng mahigit 10,000 katao. Hinarap nila ang mga prayleng Dominican sa Lingayen upang piliting tuparin ang kanilang mga makatarungang hiling. Kabilang dito ang pagpapatanggal sa abusadong alcalde mayor na si Joaquin Gamboa sa kanyang posisyon. Dahil sa takot, maraming opisyal na Español ang nagsitakas at lumisan mula sa buong lalawigan.

Sa gitna ng kaguluhan, idineklara ni Palaris ang kanyang sarili bilang Gobernador ng Malayang Pangasinan. Nagtatag siya ng isang sariling pamahalaan na binubuo ng mga katutubong pinuno sa bawat bayan. Nagkaroon din sila ng koordinasyon sa himagsikan ni Diego Silang na nagaganap naman sa Ilocos. Ang panahong ito ang itinuturing na rurok ng kanyang kapangyarihan at impluwensya sa Hilagang Luzon.

Kahit na malakas ang pwersa ng mga Español sa ilalim ni Simon de Anda, hindi sila agad nakakilos. Nagtatago pa noon si Anda sa Pampanga dahil hinahabol din siya ng mga hukbong Ingles. Ito ang nagbigay ng pagkakataon kay Palaris na patatagin ang kanyang kontrol sa lalawigan. Ang tagumpay na ito ay nagpakita na kayang pamunuan ng mga Pilipino ang kanilang sarili.

Major Contributions

Ang mga kontribusyon ni Palaris ay nakatuon sa aspetong pulitikal at militar para sa lalawigan ng Pangasinan. Noong 1762, ipinatigil niya ang pangongolekta ng buwis sa mga tao dahil sa kawalan ng serbisyo. Ipinaglaban din niya ang pagtatanggal sa sapilitang paggawa o polo y servicio sa mga proyekto. Binigyang-diin niya ang karapatan ng mga katutubo na humawak ng matataas na posisyon sa pamahalaan.

Sa larangan ng pakikipaglaban, pinangunahan niya ang pagtatanggol sa Ilog Bayambang at Ilog Agno. Nakakuha sila ng mga armas at kanyon mula sa inabandonang armory ng mga Español sa Lingayen. Ang kanyang hukbo ay nakipagsabayan sa mga disiplinadong sundalong Español gamit ang mga hinukay na tanggulan. Ang mga aksyong ito ang nagbigay sa Pangasinan ng dalawang taong kalayaan mula sa kolonyalismo.

Notable Life Stories

Ang Hamon sa Ilog Bayambang

Noong 1762, nagpadala ng mga sugo ang mga Español upang hikayatin si Palaris na sumuko na. Matapang siyang sumagot sa kanila ng: “Kung may mga baril kayo, may kanyon naman kami!”. Ipinakita nito ang kanyang matibay na loob sa harap ng mas malakas na hukbo. Pagkatapos ng pag-uusap, itinayo ng mga rebelde ang kanilang watawat bilang hamon sa labanan.

Ang Watawat ng Himagsikan

Ang watawat ni Palaris ay may haba at lapad na halos dalawang metro bawat sulok. Mayroon itong borda ng lawin na may dalawang ulo at sagisag ng lipunan ng prayle. Sa gitna ng labanan sa Bayambang, naagaw ito ng mga sundalong Español bilang tropeo. Ngunit sa kabila nito, hindi sumuko si Palaris at patuloy na nanman sa mga kalaban.

Ang Pagkalansi sa Mangaldan

May isang pangkat ng mga tauhan ni Palaris sa ilalim ni Victor Valdez ang naging pabaya. Sa halip na manmanan ang kalaban, sila ay naglasing at nag-celebrate hanggang madaling araw. Nagising na lamang sila nang pumutok na ang mga kanyon ng mga Español sa kalapit na bayan. Kahit huli na, kumaripas pa rin sila upang saklolohan ang kanilang mga kasamahan sa labanan.

Ang Trahedya ni General Antonio

Ang matapat na heneral ni Palaris na si Antonio ay nabihag at pinahirapan ng mga Español. Upang mapakawalan, napilitan siyang ibunyag ang tunay na pangalan at tirahan ng kanyang pinuno. Sa kabila ng pag-amin, hindi siya pinalaya at sa halip ay pinugutan pa ng ulo. Ang pangyayaring ito ang nagpakalat sa buong lalawigan ng tunay na pagkatao ni Palaris.

Ang Pagkamatay ni Arza at Valdez

Sa Ilog Calasiao, nagkaharap sa isang mano-a-mano na labanan si Manuel Arza at Victor Valdez. Kapwa sila lumubog sa tubig habang nagsasakal at nagsusuntukan sa gitna ng matinding agos. Maya-maya ay lumitaw si Valdez na dala ang bangkay ni Arza na may bali ang leeg. Ngunit bago pa siya makapagsaya, tinuon siya ng bala ng mga Español at muling lumubog.

Challenges

Hinarap ni Palaris ang matinding gutom at pagkapagod habang nagtatago sa masukal na kagubatan. Pagkatapos ng pagkatalo sa San Jacinto, wala na siyang matuluyan kundi ang tulong ng mga kamag-anak. Ang kanyang hometown na Binalatongan ay nasunog at nawasak dahil sa pinatupad na scorched-earth policy. Marami sa kanyang mga tauhan ang nagsisuko na dahil sa takot sa parusa.

Ang pinakamabigat na pagsubok ay ang pagkamatay ng mahigit 26,000 na kababayan niya sa Pangasinan. Nakita niya ang pagbagsak ng kanyang itinatag na malayang pamahalaan sa kamay ng mga kolonyalista. Kahit siya ay pagod na, hindi siya sumuko hanggang sa huling sandali ng kanyang buhay. Ang kanyang buhay ay naging isang serye ng sakripisyo para sa pangarap na kalayaan.

Controversies and Criticism

Ang pinaka-kontrobersyal na bahagi ng kanyang buhay ay ang hidwaan nila ng kanyang kapatid na si Simeona. Ayon sa mga ulat, naging malupit si Palaris sa kapatid dahil sa init ng ulo sa digmaan. Minsan siyang nahuli sa pagdadala ng pagkain kaya siya ay binugbog at pinagsisipa ni Palaris. Ito ang sinasabing dahilan kung bakit isinuplong ni Simeona ang kinaroroonan ng kanyang kapatid.

May mga debateng pang-akademiko rin tungkol sa tunay na layunin ng kanyang ginawang pag-aalsa. Inilarawan siya ng mga Español bilang isang “opportunistic bandit” na nagsamantala lamang sa kaguluhan. Gayunpaman, pinalitaw ng mga makabagong historyador na siya ay isang maagang simbolo ng nasyonalismong Pilipino. Ang kanyang paggamit ng mga titulo ay itinuturing na paggigiit ng soberanya laban sa mga dayuhan.

More: Gliceria Marella Villavicencio: Ina ng Katipunan

Personal Life

Sa kabila ng kanyang pagiging sikat na pinuno, nanatiling payak ang impormasyon tungkol sa kanyang pamilya. Wala ring tala sa mga sources tungkol sa kung siya ay nagkaroon ng asawa o mga anak. Ang kanyang buhay ay nakatuon lamang sa kanyang mga magulang, kapatid, at sa kapakanan ng Pangasinan. Ang kanyang kapatid na si Simeona ay inilarawan bilang isang matapang na babaeng kayang pumatay ng baboy-damo.

Ang relihiyon ni Palaris ay nananatiling nakaugat sa kanyang paglaki sa ilalim ng mga prayleng Dominican. Sa kabila ng kanyang galit sa mga prayle, may mga ulat na siya ay humingi ng tawad sa simbahan bago mamatay. Ang kanyang pilosopiya sa buhay ay nakasentro sa katarungan at pagkakapantay-pantay ng lahat ng tao. Namuhay siya nang may prinsipyo na ang kalayaan ay dapat paghirapan at hindi basta ibinibigay.

Ang kanyang pakikipagkaibigan sa mga tauhan gaya ni Victor Valdez ay puno ng katapatan at sakripisyo. Bagaman may mga pagkakataong nagalit siya, naging mabilis din siyang magpatawad sa mga tapat niyang kasama. Ang karakter ni Palaris ay kumbinasyon ng isang matapang na mandirigma at isang emosyonal na kapatid. Sa huli, ang kanyang buhay pampersonal ay naisakatuparan sa pamamagitan ng paglilingkod sa kanyang mahal na lalawigan.

Later Years and Death

Matapos ang pagkatalo sa San Jacinto, nagtago si Palaris sa Barrio Pao sa Binalatongan noong 1765. Noong Enero 16, 1765, isinuplong siya ng kanyang kapatid na si Simeona kay Pedro Bonardel. Habang kumakain ng kanyang tanghalian, bigla siyang sinalakay ng mga sundalong Español at pinatay. Ang kanyang pagkamatay ay naging marahas at nagmarka ng dulo ng pinakamahabang pag-aalsa sa Pangasinan.

Ang kanyang bangkay ay kinaladkad at ipinarada sa buong bayan kasabay ng tugtog ng banda. Upang takutin ang mga tao, ang kanyang katawan ay pinag-hati-hati at isinabit sa iba’t ibang tulay. Ang kanyang ulo ay isinabit sa Tulay ng Cava, habang ang kanyang puso ay sa Taloy. Ang malupit na paraang ito ay naglalayong tapusin ang anumang hangaring maghimagsik ang mga tao. Binitay siya nang pormal noong Pebrero 26, 1765 sa harap ng madla.

Legacy and Historical Impact

Ang pinakamalaking legacy ni Palaris ay ang pagpapakita na kayang lumaban ng mga Pilipino sa mga dayuhan. Pagkatapos ng kanyang pag-aalsa, pinalitan ng mga Español ang pangalan ng Binalatongan at ginawang San Carlos. Ito ay upang burahin ang alaala ng kanyang himagsikan at magsilbing babala sa mga susunod na henerasyon. Gayunpaman, ang San Carlos City ay patuloy na kumikilala sa kanya bilang kanilang pinakadakilang bayani.

Sa kasalukuyan, maraming institusyon at kalsada sa Pangasinan ang ipinangalan sa kanyang karangalan. Itinuturing siyang “Freedom Fighter” at isang martir na nagbuwis ng buhay para sa probinsya. Ang kanyang kuwento ay itinuturo sa mga paaralan bilang bahagi ng makulay na kasaysayan ng Pilipinas. Nagsisilbi siyang inspirasyon sa bawat Pangasinense na pahalagahan ang kanilang sariling kultura at kalayaan.

Timeline of Key Events

  • 1733: Isinilang si Pantaleon Perez sa Binalatongan, Pangasinan noong Enero 8.
  • 1755: Nagtungo sa Maynila at naging kutsero ni Francisco Enriquez de Villacorta.
  • 1762: Sumiklab ang Palaris Revolt noong Nobyembre 3 laban sa mga Español.
  • 1762: Idineklara ang sarili bilang Gobernador ng Malayang Pangasinan.
  • 1763: Nagwagi ang kanyang hukbo sa Labanan sa Ilog Agno noong Marso 1.
  • 1763: Pinabagsak ang Binalatongan at ipinatupad ang scorched-earth policy.
  • 1764: Natalo ang kanyang pwersa sa huling malaking labanan sa San Jacinto.
  • 1765: Nadakip sa Barrio Pao noong Enero 16 dahil sa pagsuplong ni Simeona.
  • 1765: Binitay at pinatay ng mga Español noong Pebrero 26 sa Lingayen.

Historical Assessment

Ang kasalukuyang pagsusuri ng mga historyador kay Palaris ay puno ng paghanga at pagkilala sa kanyang giting. Hindi lamang siya isang rebelde kundi isang visionary na nangarap ng malayang gobyerno para sa mga katutubo. Bagaman marahas ang naging dulo ng kanyang buhay, ang kanyang mithiin ay naging binhi ng nasyonalismo. Pinatunayan niya na ang katarungan ay hihigitan ang anumang takot sa kamatayan.

Si Palaris ay nananatiling isa sa mga pinaka-mahalagang pigura bago pa man ang Rebolusyon ng 1896. Ang kanyang pakikipagtulungan sa pamilya Silang ay nagpapakita ng maagang pagkakaisa ng mga Pilipino sa Hilagang Luzon. Sa bawat pag-alala sa kanyang pangalan, muling nabubuhay ang dugo ng mga bayaning hindi kailanman sumuko sa banyaga. Siya ang tunay na Juan de la Cruz ng ating kasaysayan.

Lesson for Today’s Generation

Ang buhay ni Palaris ay nagtuturo sa atin na huwag matakot tumayo para sa katotohanan at katarungan. Ipinapakita nito na ang tunay na kapangyarihan ay nasa kamay ng nagkakaisang mamamayan. Sa kabila ng hirap, dapat nating ipaglaban ang ating mga karapatan laban sa anumang anyo ng pang-aabuso sa lipunan.

Bilang makabagong henerasyon, ang kanyang talino at kakayahang matuto ng wikang banyaga ay dapat nating tularan. Ginamit niya ang kanyang edukasyon hindi upang maging sunud-sunuran, kundi upang maging mas malakas na pinuno. Ang pagiging marunong ay isang sandata na magagamit natin sa pagpapaunlad ng ating sarili at ng ating bayan.

Huli, ang trahedya ng kanyang pagsuplong ay isang paalala na ang pagkakaisa sa loob ng pamilya ay mahalaga. Ang galit at init ng ulo ay maaaring magbunga ng pagkakawatak-watak na pagsasamantalahan ng iba. Matuto tayong makinig at magmahalan upang ang ating laban para sa kabutihan ay maging matagumpay at buo.

Sa kasalukuyan, ang San Carlos City ay nagdaraos ng taunang pagdiriwang para sa kabayanihan ni Palaris. Maraming programa sa kultura ang isinasagawa upang muling ipakilala ang kanyang kuwento sa mga kabataang millennial. May mga plano ring magtayo ng mas malaking monumento para sa kanya sa sentro ng lungsod. Ang kanyang buhay ay patuloy na pinag-aaralan sa mga Cultural Documentaries at Lesson Exemplars online.

Trivia Questions

  1. Ano ang tunay na pangalan ni Juan de la Cruz Palaris? A. Juan dela Vera B. Pantaleon Perez C. Diego Silang D. Andres Malong
  2. Saang bayan sa Pangasinan isinilang ang bayaning si Palaris? A. Lingayen B. Dagupan C. Binalatongan D. Calasiao
  3. Ano ang naging palayaw sa kanya dahil sa kanyang pambihirang laki at lakas? A. Ang Mabilis B. Ang Higante C. Ang Matapang D. Ang Lobo
  4. Ano ang naging trabaho ni Palaris noong siya ay nanirahan sa Maynila? A. Mangingisda B. Magsasaka C. Kutsero D. Guro
  5. Sino ang kapatid ni Palaris na nag-suplong sa kanyang pinagtataguan sa mga Español? A. Maria B. Gabriela C. Simeona D. Juana
  6. Anong taon nagsimula ang makasaysayang Palaris Revolt sa Pangasinan? A. 1762 B. 1896 C. 1521 D. 1945
  7. Ano ang ipinalit na pangalan sa bayan ng Binalatongan upang burahin ang alaala ng rebelyon? A. Santa Barbara B. San Carlos C. San Fabian D. San Jacinto
  8. Anong bansa ang sumakop sa Maynila na nagbigay-daan sa pag-aalsa ni Palaris? A. Amerika B. Britanya B. Hapon D. Pransya
  9. Ilang taon naging malaya ang Pangasinan sa ilalim ng pamumuno ni Palaris? A. 10 taon B. 5 taon C. 2 taon D. 1 buwan
  10. Ano ang matapang na sagot ni Palaris sa mga Español nang hingin ang kanyang pagsuko? A. “May kanyon kami!” B. “Ayoko sumuko!” C. “Umalis na kayo!” D. “Para sa bayan!”
  11. Saang ilog naganap ang unang malaking sagupaan sa pagitan ng mga rebelde at Español? A. Ilog Agno B. Ilog Pasig C. Ilog Bayambang D. Ilog Calasiao
  12. Paano pormal na pinatay si Palaris ng mga otoridad na Español noong 1765? A. Nilason B. Binaril C. Binitay D. Nasunog

Mga Tamang Sagot: 1.B, 2.C, 3.B, 4.C, 5.C, 6.A, 7.B, 8.B, 9.C, 10.A, 11.C, 12.C

Sources


Previous article
Vincent Lim : Heneral ng Bataan

Related Articles

Latest Articles

Load more