Bayaning Pilipino

Francisco Dagohoy: Tagapagtatag ng unang Republika ng Bohol

“Ang bundok na ito, ang kalayaang ito, ay hindi pag-aari ng iisang tao lamang. Ito ay pag-aari nating lahat, ng ating mga anak, at ng kanilang mga anak.“~ Francisco Dagohoy

Si Francisco Dagohoy, na ipinanganak bilang Francisco Sendrijas noong humigit-kumulang 1724, ay isang bayaning Pilipino mula sa isla ng Bohol. Siya ang kinikilalang pinuno ng pinakamahabang pag-aalsa sa kasaysayan ng Pilipinas laban sa kolonyal na pamahalaan ng Espanya. Ang himagsikang ito ay tumagal ng walong pu’t limang taon, mula 1744 hanggang 1829, at lumampas sa termino ng dalawampung gobernador-heneral.

Dahil sa kanyang pamumuno, naitatag ang isang malayang pamahalaan sa mga kabundukan ng Bohol na malayo sa kapangyarihan ng mga dayuhan. Ang kanyang legasiya ay nananatiling simbolo ng paglaban sa kawalan ng katarungan at pang-aabuso ng mga prayle. Hanggang sa kasalukuyan, si Dagohoy ay itinuturing na “Champion of Philippine Freedom” dahil sa kanyang hindi matatawarang katapangan sa pagtatanggol sa dignidad ng mga Pilipino.

Quick Facts

  • Full Legal Name: Francisco Sendrijas
  • Commonly Known Names: Francisco Dagohoy
  • Birth Details: c. 1724 in Inabanga, Bohol, Spanish East Indies
  • Death Details: c. 1800 in Talibon, Bohol (due to old age and sickness)
  • Nationality: Filipino (Boholano)
  • Occupation(s): Cabeza de Barangay, military leader, politician
  • Years Active: 1744–1800 (Rebellion continued until 1829)
  • Known For: Leading the longest rebellion in Philippine history (85 years)
  • Notable Works or Positions: Founder of the First Bohol Republic; Pioneer of collective farming and land reform

Early Life and Education

Isinilang si Francisco Sendrijas noong 1724 sa Barangay Cambitoon, Inabanga, Bohol. Bagaman kakaunti lamang ang tala tungkol sa kanyang kabataan, alam na siya ay lumaki sa isang payak na pamilya. Ang kanyang mga magulang ay hindi matukoy sa mga opisyal na dokumento ng kasaysayan. Mayroon siyang kapatid na nagngangalang Sagarino na naging mahalagang bahagi ng kanyang kwento.

Bilang bahagi ng uring principalia, naglingkod si Francisco bilang isang cabeza de barangay sa kanyang bayan. Ang posisyong ito ay nangangahulugang siya ay isang kinikilalang lider sa antas ng komunidad. Ito rin ang nagbigay sa kanya ng karanasan sa pangangasiwa ng mga tao at paglutas ng mga sigalot. Ang kanyang katayuan ay naging tulay upang maintindihan niya ang hirap na dinaranas ng mga Indio.

Wala ring malinaw na ulat tungkol sa kanyang pormal na edukasyon noong panahong iyon. Gayunpaman, ipinakita niya ang katalinuhan sa pamamagitan ng pag-oorganisa ng isang sibilisadong lipunan sa kabundukan. Natutunan niya ang mga lokal na kaugalian at ang sining ng pakikidigma sa pamamagitan ng karanasan. Ang kanyang pagiging matatag ay maihahalintulad sa matitigas na kahoy ng isla ng Bohol.

Sa usaping personalidad, inilalarawan si Dagohoy bilang isang taong may matinding paninindigan at malakas na kalooban. Hindi siya mabilis magpadala sa takot kahit sa harap ng mga makapangyarihang opisyal ng gobyerno. Taglay niya ang isang mapagnilay-nilay na anyo at matalas na paningin sa mga pangyayari sa kanyang paligid. Ang kanyang pananalita ay mahinahon ngunit may bigat na sinusunod ng marami.

Bilang isang lider, si Francisco ay kilala sa pagiging patas at makatarungan sa kanyang mga tagasunod. Mayroon din siyang mga gawi na nagpapakita ng paggalang sa mga tradisyon ng kanilang mga ninuno. Pinahahalagahan niya ang kolektibong pagkilos kaysa sa indibidwal na kapangyarihan lamang. Ang kanyang ugali ay naging inspirasyon upang pagkaisahin ang mga Boholano laban sa mga Kastila.

Ang pagsikat ni Francisco bilang lider ng mga rebelde ay nagsimula sa isang masaklap na trahedya sa kanyang pamilya. Noong 1744, inutusan ni Father Gaspar Morales, isang Heswitang kura, ang kapatid ni Francisco na si Sagarino. Inatasan si Sagarino na hulihin ang isang takas na Boholano na tinalikuran ang relihiyong Kristiyano. Sa kasamaang palad, napatay si Sagarino sa isang labanan habang ginagawa ang kanyang tungkulin.

Dinala ni Francisco ang bangkay ng kanyang kapatid sa simbahan upang mabigyan ng maayos na libing. Subalit, tumanggi si Father Morales na bendisyunan ang labi ni Sagarino sa loob ng tatlong araw. Ayon sa pari, namatay si Sagarino sa isang duel, na isang gawaing ipinagbabawal ng Simbahan. Ang kawalan ng konsiderasyon ng kura ang naging mitsa ng matinding galit ni Francisco.

Dahil sa pangyayaring ito, tinalikuran ni Dagohoy ang simbahan at sumumpang maghihiganti sa mapang-aping kura. Ginamit niya ang kanyang impluwensya bilang cabeza de barangay upang hikayatin ang iba na mag-alsa. Nakahanap ang kanyang panawagan ng suporta mula sa libu-libong Boholano na pagod na sa sapilitang paggawa. Ang maliit na grupo ng mga rebelde ay mabilis na lumaki hanggang maging isang ganap na kilusan.

Nagtatag si Dagohoy ng isang nagsasariling republika sa mga bulubundukin ng Inabanga at Talibon. Ang bundok ng Magtangtang sa Danao ang nagsilbing punong himpilan ng kanyang rebolusyunaryong gobyerno. Hindi nagtagal, kinilala siya bilang “Caudillo Superior” o pangkalahatang pinuno ng buong isla. Ang kanyang tagumpay ay naging simbolo ng kalayaan para sa lahat ng mga Pilipino noong panahong iyon.

Major Contributions

Isa sa pinakamahalagang kontribusyon ni Dagohoy ay ang pagtatatag ng First Bohol Republic noong 1745. Ang gobyernong ito ay malaya mula sa buwis at iba pang polisiyang pang-ekonomiya ng mga Espanyol. Nagkaroon ng sariling sistema ng batas at hustisya ang komunidad batay sa tinatawag na “Gaam records”. Ang pamanang ito ay nagpatunay na kaya ng mga Pilipino na mamahala sa sarili nilang bayan.

Ipinakilala rin ni Dagohoy ang konsepto ng land reform at umahang communal o kolektibong pagsasaka. Kinumpiska niya ang mga lupain ng mga prayle at ipinamahagi ito sa mga magsasaka. Dahil sa sistemang ito, hindi nakaranas ng kakulangan sa pagkain ang mga rebelde sa loob ng mahabang panahon. Ang ganitong paraan ng pagsasaka ang naging pundasyon ng pagiging agricultural powerhouse ng Bohol sa kasalukuyan.

Sa aspeto ng relihiyon, itinaguyod ni Dagohoy ang kalayaan sa pananampalataya para sa kanyang mga tagasunod. Pinahintulutan niyang pagsamahin ang mga katutubong paniniwala at ang ilang bahagi ng Kristiyanismo. Mayroon ding mga tala na nagpapahiwatig na nagtayo siya ng sariling sistema ng edukasyon sa kanyang nasasakupan. Ang kanyang diplomasiya ay umabot din sa pakikipag-ugnayan sa mga British at mga Moro upang makakuha ng armas.

Notable Life Stories

The Talisman of the Breeze

Ang pangalang “Dagohoy” ay hango sa pariralang “Dagon sa huyuhoy” o anting-anting ng hangin. Pinaniniwalaan ng marami na may taglay siyang agimat na nagbibigay sa kanya ng bilis na tulad ng hangin. Dahil dito, kaya niya umanong tumalon mula sa isang burol patungo sa isa pa nang hindi nahuhuli. Ang misteryong ito ang lalong nagpatatag sa kanyang reputasyon bilang isang sobrenatural na lider.

The Secret Underwater Passage

Ang yungib sa Danao na nagsilbing kuta ni Dagohoy ay may mga lihim na lagusan sa ilalim ng tubig. Sinasabing tuwing lalakad ang mga Espanyol upang hanapin siya, sisisid lamang si Francisco sa tubig. Mayroong mga bahagi sa loob ng kuweba na may hangin kung saan siya maaaring magtago nang matagal. Ang taktika niyang ito ang naging dahilan kung bakit hindi siya kailanman nadakip ng mga dayuhan.

Vow of Revenge at the Church Door

Isang madamdaming bahagi ng kanyang buhay ay ang pananatili sa labas ng simbahan kasama ang bangkay ni Sagarino. Sa loob ng tatlong araw, hinintay ni Francisco na baguhin ng pari ang kanyang desisyon ngunit bigo siya. Sa harap ng pintuan ng simbahan, ipinangako ni Dagohoy na ititigil niya ang pagpapasailalim sa mga Kastila. Ang matinding emosyong ito ang naging simula ng 85-taong himagsikan.

Victory Against the Bishop’s Forces

Noong 1747, ang Acting Governor-General na si Bishop Juan de Arrechederra ay nagpadala ng malakas na hukbo. Sa ilalim ni Don Pedro Lechuga, sinubukan nilang kubkubin ang mga bundok ng Bohol. Gayunpaman, tinalo sila ng mga tauhan ni Dagohoy gamit ang mga guerrilla tactics. Ang pagkatalong ito ng mga Espanyol ay nagpilit sa kanila na umatras hanggang Zamboanga.

Defiance of the Governor’s Amnesty

Sinubukan ni Governor-General Jose Raon na pasukuin si Dagohoy sa pamamagitan ng pag-aalok ng amnestiya. Ngunit magalang na tumanggi si Francisco at sinabing wala na silang balak na sumailalim sa Espanya. Ipinabatid niya na ang kanilang laban ay hindi laban sa relihiyon kundi laban sa maling otoridad. Ang kanyang paninindigan ay nagpakita ng tunay na pagmamahal sa kalayaan ng kanyang mga kababayan.

Challenges

Hinarap ni Dagohoy ang matitinding hamon ng pamumuhay sa kabundukan habang tinutugis ng mga kaaway. Noong simula, kinailangan nilang magtiis sa hirap ng pagkalinga sa libu-libong tao sa gitna ng kagubatan. Sa kabila nito, nagtagumpay siya sa pagbuo ng isang komunidad na may sariling pagkukunan ng pagkain at tubig. Naging malaking pagsubok din ang pagkamatay ng kanyang kapatid na nag-iwan ng malalim na sugat sa kanyang puso.

Ang patuloy na banta mula sa mga Espanyol ay nagpilit sa kanila na laging maging mapagmatyag. Sa loob ng walong dekada, kailangang panatilihin ni Dagohoy ang pagkakaisa ng kanyang mga tauhan sa kabila ng gutom at pagod. Ang kanyang katandaan at karamdaman sa huling bahagi ng kanyang buhay ay hindi rin naging hadlang sa kanyang pamumuno. Ang bawat paglusob ng mga dayuhan ay isang hamon na muling nagpapatunay sa kanyang galing sa taktika.

Controversies and Criticism

Ang dahilan ng kamatayan ng kanyang kapatid na si Sagarino ay may iba’t ibang bersyon sa kasaysayan. Ayon sa ilang tala, namatay si Sagarino sa isang duwelo, kaya tinanggihan siya ng Kristiyanong libing. Ngunit may pananaw ang historyador na si Renato Constantino na si Sagarino ay isang “renegade” o tumalikod sa simbahan. Ang pagkakaibang ito ay mahalaga dahil ito ang naging pangunahing mitsa ng buong rebelyon.

Nagkaroon din ng mga isyu tungkol sa mga pagpatay sa mga paring sina Father Giuseppe Lamberti at Father Gaspar Morales. Binabatikos ng ilang kampo ang karahasang ito bilang labis, habang ang iba ay itinuturing itong bahagi ng digmaan para sa kalayaan. Mayroon ding mga tala tungkol sa mungkahi na ilipat ang mga tagasunod ni Dagohoy sa mga bagong bayan bago pa man matapos ang rebelyon. Gayunpaman, ang mga settlement na ito ay hindi agad nagtagumpay dahil marami ang tumakas pabalik sa bundok.

Ang usapin ng supernatural na kapangyarihan ni Dagohoy ay nananatiling paksa ng debate sa pagitan ng mito at katotohanan. Para sa mga skeptiko, ang mga kwento ng paglipad at pagiging invisible ay likha lamang ng imahinasyon ng kanyang mga tagasunod. Ngunit para sa mga Boholano, ito ay simbolo ng kanyang espirituwal na ugnayan sa kalikasan ng kanilang isla. Ang pagtatapos ng rebelyon noong 1829 ay nagresulta rin sa pagpatawad sa libu-libong rebelde, na nagpakita ng komplikadong relasyon sa pagitan ng gobyerno at ng mga Boholano.

Personal Life

Si Francisco Dagohoy ay isinilang bilang Francisco Sendrijas noong humigit-kumulang 1724 sa Inabanga, Bohol. Bagaman tanyag sa kasaysayan, kakaunti lamang ang naitalang impormasyon tungkol sa kanyang asawa o mga anak. Gayunpaman, binanggit sa mga ulat na mayroon siyang kapatid na babae na nagngangalang Gracia. Ang kanyang pamilya ay bahagi ng komunidad na namuhay nang payapa bago ang malaking rebelyon.

Bilang isang lider, si Dagohoy ay inilalarawan ng mga historyador bilang isang taong may matinding paninindigan. Siya ay naging cabeza de barangay sa Inabanga, na nagpapatunay ng kanyang kakayahan sa pamumuno. Bukod sa pagiging matapang, siya rin ay isang mapagnilay-nilay na tao na may malasakit sa komunidad. Taglay niya ang matalas na paningin sa mga nangyayari sa kanyang paligid at sa pang-aabuso ng mga dayuhan.

Ang kanyang pangalang “Dagohoy” ay hango sa mga salitang Bisaya na “dagon” at “hoyohoy”. Ang ibig sabihin nito ay “talisman of the breeze” o anting-anting ng hangin. Pinaniniwalaan ng kanyang mga tagasunod na mayroon siyang supernatural powers dahil sa kanyang liksi. Ang mga katangiang ito ang nagpatibay sa tiwala ng mga Boholano sa kanyang pangunguna.

Sa usapin ng relihiyon, si Dagohoy ay pinalaking Katoliko ngunit kinalaban ang mapang-aping sistema ng simbahan. Itinatag niya ang isang sistema ng religious freedom sa kanyang nasasakupan sa kabundukan. Pinahintulutan niya ang iba’t ibang paniniwala tulad ng animismo at Kristiyanismo sa loob ng kanyang gobyerno. Ang kanyang pilosopiya ay nakatuon sa katarungan at dignidad para sa bawat Indio.

Later Years and Death

Namuhay si Francisco Dagohoy sa kabundukan ng Bohol sa loob ng maraming dekada bilang isang malayang tao. Sa kanyang pagtanda, nanatili siyang simbolo ng pag-asa para sa libu-libong mga rebelde. Ayon sa mga tala, si Dagohoy ay pumanaw noong humigit-kumulang taong 1800 sa edad na 76. Hindi siya namatay sa pakikipaglaban kundi dahil sa matinding katandaan at karamdaman.

Ang kanyang pagpanaw ay naganap sa bayan ng Talibon, Bohol, sa gitna ng kanyang mga mahal sa buhay. Bagaman pumanaw na ang kanilang dakilang lider, hindi tumigil ang rebelyon ng mga Boholano. Ipinagpatuloy ng mga susunod na henerasyon ang kanyang ipinaglalaban sa loob pa ng 29 na taon. Ang kanyang libingan sa Danao, Bohol, ay nananatiling isang sagradong lugar para sa mga lokal.

Legacy and Historical Impact

Ang pinakamalaking pamana ni Dagohoy ay ang 85-taong pag-aalsa na nagbigay ng tunay na kalayaan sa Bohol. Dahil sa kanyang tagumpay, ang Bohol ay naging isang agricultural powerhouse sa kasalukuyang panahon. Ang kanyang mga sistema sa kolektibong pagsasaka ay nakatulong sa kasarinlan ng kanilang ekonomiya. Ang konseptong ito ay itinuturing na unang land reform sa kasaysayan ng Pilipinas.

Maraming mga monumento at institusyon ang ipinangalan sa kanya upang parangalan ang kanyang kabayanihan. Matatagpuan ang kanyang rebulto sa Rizal Park sa Maynila at sa Magtangtang, Danao. Mayroon ding mga barko ang Philippine Navy at BFAR na ipinangalan sa kanyang karangalan. Ang bayan ng Dagohoy sa Bohol ay itinatag noong 1956 sa pamamagitan ni Carlos P. Garcia.

Timeline of Key Events

  • 1724: Kapanganakan ni Francisco Sendrijas sa Inabanga, Bohol.
  • 1744 (Enero 24): Nagsimula ang pag-aalsa sa pagpaslang kay Father Giuseppe Lamberti.
  • 1744 (Hulyo 4): Pormal na idineklara ni Dagohoy ang kalayaan laban sa gobyernong Kastila.
  • 1745 (Disyembre 20): Pagtatatag ng nagsasariling pamahalaan o ang First Bohol Republic.
  • 1746: Napatay ng grupo ni Dagohoy ang paring si Father Gaspar Morales sa Inabanga.
  • 1747: Pagpapadala ng ekspedisyon ni Don Pedro Lechuga ngunit bigo silang dakpin si Dagohoy.
  • 1800: Kamatayan ni Francisco Dagohoy dahil sa katandaan sa bayan ng Talibon.
  • 1827 (Mayo 7): Pagsalakay ni Jose Lazaro Cairo kasama ang mahigit 2,200 na sundalo.
  • 1828 (Abril): Pagpapadala ng pinakamalakas na puwersang militar sa ilalim ni Manuel Sanz.
  • 1829 (Agosto 31): Pormal na pagwawakas ng rebelyon matapos ang 85 taon.

Selected Works

Bagaman walang mga isinulat na aklat, ang pinakamahalagang “obra” ni Dagohoy ay ang kanyang sistema ng pamahalaan. Itinatag niya ang uma-hang communal o mga sakahang pag-aari ng buong komunidad. Ang gawaing ito ay nagbigay ng sapat na pagkain para sa mga rebolusyunaryo sa loob ng mahabang panahon. Bukod dito, nagpatupad din siya ng sariling sistema ng batas at hustisya sa kabundukan.

Awards

Si Francisco Dagohoy ay kinikilala bilang “Champion of Philippine Freedom” sa mga aklat ng kasaysayan. Tampok ang kanyang rebelyon sa opisyal na bandila ng probinsya ng Bohol. Ang dalawang bolo sa bandila ay simbolo ng kanyang pag-aalsa at ng rebelyon ni Tamblot. Noong 1953, isang pelikula tungkol sa kanyang buhay ang ipinalabas na pinagbidahan ni Mario Montenegro.

Champion of Philippine Freedom: Ang Pananaw ng mga Historyador

Ayon sa mga iskolar, ang rebelyon ni Dagohoy ay hindi lamang simpleng pag-aaklas kundi isang ganap na rebolusyon. Binibigyang-diin nina Gregorio Zaide at Renato Constantino ang tagumpay ni Dagohoy sa pagpapatakbo ng sariling gobyerno. Ipinakita nito na ang mga Pilipino ay may likas na kakayahang mag-organisa at mamahala nang walang dayuhan. Ang kanyang tagumpay sa agrikultura at land reform ay itinuturing na “pioneer” sa kasaysayan ng bansa.

Gayunpaman, binabanggit din ng mga mananaliksik na ang tagal ng rebelyon ay dahil sa heograpiya ng Bohol. Ang mga kuweba at bundok ay nagsilbing likas na depensa laban sa mga kanyon ng mga Kastila. Sa kabila nito, nananatiling mataas ang pagkilala kay Dagohoy dahil sa kanyang hindi matatawarang dedikasyon. Siya ay simbolo ng matagalang pakikibaka para sa hustisya at pagkakapantay-pantay.

Pinakabagong Balita sa Kasalukuyan

Sa ilalim ng Republic Act No. 11444, idineklara ang July 4 bilang Francisco Dagohoy Day sa Bohol. Tuwing taon, ipinagdiriwang ng mga Boholano ang kanyang kabayanihan sa pamamagitan ng iba’t ibang seremonya. Noong 2018, muling binigyang-pansin ang kanyang bust sa Rizal Park bilang bahagi ng paggunita sa mga bayani. Patuloy din ang pagpapaunlad sa Danao Adventure Park kung saan matatagpuan ang kanyang makasaysayang kuta.

Lesson for Today’s Generation

Ang buhay ni Francisco Dagohoy ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng paninindigan laban sa kawalan ng katarungan. Ipinakita niya na hindi kailangang manatiling biktima ng pang-aabuso kung tayo ay magkakaisa. Sa harap ng mga pagsubok, ang pagiging matapang at tapat sa prinsipyo ang susi sa tunay na kalayaan. Ang kanyang kwento ay paalala na ang bawat Pilipino ay may boses na dapat pakinggan.

Pangalawa, ang aral ng self-reliance at pagtutulungan ay mahalaga sa ating panahon. Ang konsepto ng “uma-hang communal” ay nagpapakita na ang kolektibong pagkilos ay mas mabisa kaysa sa indibidwalismo. Ang pagmamalasakit sa kapwa at pagbabahagi ng biyaya ay pundasyon ng isang matatag na komunidad. Ito ang tunay na diwa ng “oneness” na ipinakita ng mga Boholano noong unang panahon.

Sa huli, ang pagpapahalaga sa edukasyon at sariling kultura ay isang legasiyang hindi dapat malimutan. Kahit sa gitna ng digmaan, nagtayo si Dagohoy ng mga paaralan upang turuan ang mga kabataan. Dapat nating mahalin ang sariling atin at huwag hayaang mabura ang ating pagkakakilanlan ng ibang kultura. Ang pagiging “Sano” o “Sana” ay simbolo ng isang dugong bayani na handang lumaban para sa bayan.

Trivia Questions

  1. Ilang taon tumagal ang rebelyon ni Francisco Dagohoy laban sa mga Kastila? A. 10 taon B. 50 taon C. 85 taon D. 100 taon
  2. Ano ang tunay na pangalan ni Francisco Dagohoy? A. Francisco Sendrijas B. Francisco Morales C. Francisco Lamberti D. Francisco Dagohoy
  3. Saang isla sa Pilipinas naganap ang Dagohoy Rebellion? A. Cebu B. Bohol C. Leyte D. Samar
  4. Ano ang ibig sabihin ng salitang “Dagon” sa pangalan ni Dagohoy? A. Hangin B. Ulan C. Kidlat D. Agimat
  5. Bakit nag-alsa si Francisco Dagohoy laban sa mga Kastila? A. Dahil sa gutom B. Dahil sa hindi paglibing sa kanyang kapatid C. Dahil sa buwis D. Dahil sa ginto
  6. Sino ang kapatid ni Francisco Dagohoy na naging mitsa ng kanyang pag-aalsa? A. Felipe B. Juan C. Sagarino D. Mateo
  7. Anong bayan sa Bohol ang naging headquarters o kuta ni Dagohoy? A. Danao B. Tagbilaran C. Panglao D. Jagna
  8. Ilang gobernador-heneral ang dumaan sa Pilipinas bago natapos ang rebelyon ni Dagohoy? A. 5 B. 10 C. 15 D. 20
  9. Ano ang ibig sabihin ng “Dagohoy” o “Dagon sa huyuhoy”? A. Agimat ng ulan B. Talisman of the breeze C. Hari ng bundok D. Kidlat ng dagat
  10. Ano ang tawag sa sistema ng pagsasaka na ginamit ng mga tagasunod ni Dagohoy? A. Encomienda B. Polo y Servicio C. Umahang communal D. Hacienda
  11. Sa anong taon nagsimula ang makasaysayang pag-aalsa ni Dagohoy? A. 1744 B. 1829 C. 1521 D. 1896
  12. Sino ang Vice President na nagmungkahi na ipangalan ang isang bayan sa Bohol kay Dagohoy? A. Sergio Osmeña B. Carlos P. Garcia C. Elpidio Quirino D. Diosdado Macapagal

Sources

Mga Tamang Sagot:

  1. C, 2. A, 3. B, 4. D, 5. B, 6. C, 7. A, 8. D, 9. B, 10. C, 11. A, 12. B

More:https://pinas.news/francisco-balagtas-prinsipe-ng-manunulang-tagalog/

Previous article
Graciano Lopez Jaena:Prinsipe ng mga Mananalumpating Pilipino

Related Articles

Latest Articles

Load more