Bayaning Pilipino

Melchor H. Delpilar: Dakilang Propagandista

“Kami ay naniniwala na walang sakripisyo ang napakaliit upang makamit ang mga karapatan at kalayaan ng isang bansang inaapi ng pagkaalipin.“ ~Melchor H. Delpilar

Si Marcelo H. del Pilar y Gatmaitán, na mas kilala sa sagisag-panulat na Plaridel, ay isa sa mga pinakadakilang bayani ng Pilipinas. Bilang pangunahing lider ng Kilusang Propaganda, siya ay itinuturing na “Dakilang Propagandista” na lumaban para sa mga reporma sa ilalim ng kolonyalismo ng Espanya.

Ang kaniyang katalinuhan sa pagsulat at pag-oorganisa ay naglatag ng pundasyon para sa Himagsikang Pilipino. Bukod sa pagiging tanyag na manunulat, siya rin ay isang bihasang abogado, mamamahayag, at kinikilalang “Ama ng Masoneryang Pilipino”.

Quick Facts

  • Full Legal Name: Marcelo Hilario del Pilar y Gatmaitán
  • Commonly Known Names: Plaridel, Piping Dilat, Dolores Manapat, Siling Labuyo, Kupang
  • Birth Date: August 30, 1850
  • Death Date: July 4, 1896
  • Place of Birth: Sitio Cupang, Barrio San Nicolas, Bulacan, Bulacan
  • Place of Death: Barcelona, Spain
  • Nationality: Filipino
  • Occupation(s): Lawyer, Writer, Journalist, Propagandist, Clerk
  • Years Active: 1880–1896
  • Known For: Leading the Reform Movement, Editor of La Solidaridad, Founding Diariong Tagalog
  • Notable Works/Positions: Dasalan at Toksohan, La Soberanía Monacal en Filipinas, Caiigat Cayó, Master of Logia Solidaridad No. 53

Early Life and Education

Si Marcelo ay isinilang sa isang mariwasang pamilya noong Agosto 30, 1850. Ang kaniyang mga magulang ay sina Don Julian Hilario del Pilar at Doña Blasa Gatmaitán. Ang kaniyang ama ay isang mahusay na gramatiko at tatlong beses naging gobernadorcillo ng Bulacan. Ang pamilyang “Gatmaitán” ay sinasabing nagmula sa sinaunang nobleza o maharlikang Tagalog.

Ang kaniyang ina ang nagsilbing unang guro ni Marcelo sa pagbasa at pagsulat. Bata pa lamang siya ay natuto na siyang tumugtog ng violin, piano, at plauta. Hilig din niya ang pag-awit sa mga harana at paglalaro ng arnis o rattan cane. Ayon sa mga ulat, siya ay isang masiyahing tao at mahusay makipag-usap sa kapwa.

Nagsimula ang kaniyang pormal na pag-aaral sa paaralan ni G. Jose Flores sa Binondo. Pagkatapos nito, lumipat siya sa Colegio de San Jose upang kumuha ng Bachiller en Artes. Ipinagpatuloy niya ang pag-aaral ng abogasya sa Unibersidad ng Santo Tomas o UST. Noong 1880, natapos niya ang kaniyang lisensya sa hurisprudensya pagkatapos ng ilang pagkakaantala.

Noong 1869, nagkaroon siya ng mainit na pagtatalo sa kura paroko ng San Miguel, Maynila. Ang isyu ay tungkol sa labis na paniningil ng pari para sa bayad sa binyag. Dahil dito, siya ay nasuspinde sa pag-aaral at nakulong ng tatlumpung araw. Ang karanasang ito ang nagmulat sa kaniya sa mga pang-aabuso ng mga prayle.

Pinakasalan ni Marcelo ang kaniyang pinsang si Marciana “Tsanay” del Pilar noong Pebrero 1878. Sila ay biniyayaan ng pitong anak, ngunit sina Sofia at Anita lamang ang lumaki. Bago siya naging tanyag na lider, nagtrabaho muna siya bilang opisyal de mesa sa Pampanga at Quiapo. Ang kaniyang buhay ay dedikado sa paglilingkod sa bayan kaysa sa sariling yaman.

Rise to Prominence

Noong 1882, itinatag ni Marcelo ang Diariong Tagalog, ang kauna-unahang bilingguwal na pahayagan sa Pilipinas. Ginamit niya ang pahayagang ito upang ilantad ang mga katiwalian at hilingin ang mga reporma. Dito rin nailathala ang salin niya ng tanyag na sanaysay ni Rizal na “El Amor Patrio”. Dahil sa kaniyang husay sa Tagalog, madali niyang naabot ang damdamin ng mga karaniwang tao.

Naging aktibo si Marcelo sa pakikihalubilo sa mga sabungan, pista, at tindahan sa Bulacan. Sa mga lugar na ito, palihim niyang ipinamumulat sa mga Pilipino ang tunay na kalagayan ng bayan. Ginamit niya ang mga tradisyonal na anyo ng tula gaya ng duplo at dalit para batikusin ang mga prayle. Dahil dito kinilala siya bilang isang mapanganib na kalaban ng pamahalaang kolonyal.

Noong Marso 1, 1888, pinamunuan ng kaniyang grupo ang isang malaking demonstrasyon laban sa mga prayle. Naghain sila ng isang manipesto na may pamagat na “Fuera los Frailes!” na humihiling sa pagpapatalsik ng mga prayle. Dahil sa banta ng pagdakip at pagpapatapon, napilitan siyang lumikas patungong Espanya noong Oktubre 1888. Kinailangan niyang iwan ang kaniyang pamilya para sa mas malawak na laban.

Pagdating sa Barcelona noong Enero 1, 1889, agad siyang sumali sa Kilusang Propaganda. Noong Disyembre 15, 1889, hinalinhan niya si Graciano Lopez Jaena bilang editor ng La Solidaridad. Sa ilalim ng kaniyang pamumuno naging mas agresibo ang panawagan para sa asimilasyon at representasyon sa Espanya. Siya ang itinuturing na “utak” at “kaluluwa” ng mga repormista sa Europa.

Major Contribution

Kontribusyon sa Pamamahayag

Siya ang kinikilalang “Ama ng Pamamahayag sa Pilipinas” dahil sa kaniyang mga sinulat. Itinatag niya ang Diariong Tagalog at naging pangunahing editor ng La Solidaridad. Sumulat siya ng mahigit 150 sanaysay at 66 na editoryal na naging inspirasyon ng marami. Ang kaniyang istilo ay simple ngunit direkta at puno ng talim laban sa mga mapang-api.

Kontribusyon sa Masonerya

Si Marcelo ang tinaguriang “Ama ng Masoneryang Pilipino” dahil sa kaniyang papel sa pag-oorganisa nito. Noong 1889, naging miyembro siya ng Logia Revolucion sa Barcelona. Nakatulong siya sa pagtatatag ng unang lodge para sa mga Pilipino ang Logia Nilad No. 144, noong 1891. Ginamit niya ang masonerya bilang instrumento upang pag-isahin ang mga Pilipino laban sa pang-aabuso ng mga kura.

Mga Akdang Pampanitikan

Kilala si Marcelo sa kaniyang mga satirikong akda na tumutuligsa sa mga prayle. Kabilang dito ang Dasalan at Toksohan, isang parodya ng mga dasal sa simbahan. Isinulat din niya ang La Soberanía Monacal en Filipinas na nagpapaliwanag ng kapangyarihan ng mga prayle. Ang kaniyang polyetong Caiigat Cayó ay nagsilbing pagtatanggol sa nobela ni Rizal na Noli Me Tangere.

Philippine Revolution

Bagaman isang repormista, sa huling bahagi ng kaniyang buhay ay naniwala na si Marcelo sa rebolusyon. Sinabi niya na ang pag-aaklas ang huling lunas kapag nabigo na ang mapayapang paraan. Maraming istoryador ang naniniwalang siya ang lihim na inspirasyon at “utak” sa likod ng Katipunan. Ang mga batas ng Katipunan ay dinala pa umano kay Marcelo para sa kaniyang pag-apruba.

Ginamit ni Andres Bonifacio ang pangalang “Plaridel” bilang editor-in-chief ng pahayagang Kalayaan. Ang mga sulat ni Marcelo ay itinuring ni Bonifacio na “sagradong relikya” at gabay sa kaniyang pagkilos. Ayon kay Governor-General Ramon Blanco si Marcelo ang tunay na kaluluwa ng mga separatista. Namatay man siya bago ang pagsiklab ng himagsikan, ang kaniyang mga ideya ang nagsilbing mitsa nito.

Notable Life Stories

The One Peso Christmas Gift

Habang naghihirap sa Espanya, nakatanggap si Marcelo ng isang piso mula sa kaniyang bunsong anak na si Anita. Ibinenta ni Anita ang kaniyang mga regalo sa Pasko upang maipadala ang pera sa kaniyang ama. Labis na naiyak si Marcelo nang matanggap ito dahil naalaala niya ang kaniyang pagkukulang sa pamilya. Ang kwentong ito ay sumasalamin sa malaking sakripisyo niya para sa kalayaan ng bayan.

Picking Up Cigarette Butts

Dahil sa matinding kahirapan sa Madrid namumulot na lamang si Marcelo ng upos ng sigarilyo sa kalsada. Ginagawa niya ito upang pansamantalang malimutan ang kaniyang gutom at sakit. Madalas siyang lumiban sa pagkain upang maipambayad ang natitirang pera sa paglilimbag ng La Solidaridad. Ipinakita nito ang kaniyang hindi matatawarang dedikasyon sa kaniyang misyon.

The Night Before Exile

Bago siya tumakas patungong Espanya noong 1888, nanatili muna siya sa bahay ni Pedro Serrano Laktaw. Sa gabing iyon magdamag silang nagsulat nina Rafael Enriquez ng mga polyetong kontra-prayle. Kasama rito ang tanyag na Dasalan at Toksohan at ang Pasiong Dapat Ipag-alab ng Puso. Ang mga akdang ito ay palihim na ipinamahagi sa mga simbahan sa Pilipinas.

Burning Letters for a Friend

Noong gabi ng pag-aaklas sa Kabite noong 1872, nakatira si Marcelo kay Padre Mariano Sevilla. Alam ni Marcelo na may kaugnayan ang pari sa kilusang sekularisasyon kaya sinunog niya ang lahat ng sulat nito. Layunin niyang protektahan si Padre Sevilla mula sa posibleng pag-aresto ng mga awtoridad. Sa kabila nito, nakahanap pa rin ang gobyerno ng ebidensya na nagresulta sa pagpapatapon sa pari.

The Fake Book Covers

Ang kaniyang pamangkin na si Gregorio del Pilar ay tumulong sa pamamahagi ng kaniyang mga mapanghimagsik na polyeto. Sa isang insidente sa Malolos, nagnakaw si Gregorio ng mga kopya ng aklat ni Padre Jose Rodriguez mula sa simbahan. Tinanggal nila ang mga orihinal na takip ng libro at idinikit sa loob ang mga sulat ni Marcelo. Ipinamahagi nila itong muli sa mga tao pagkatapos ng misa nang hindi napapansin ng mga prayle.

Challenges

Ang buhay ni Marcelo sa ibang bansa ay puno ng pasakit at matinding gutom. Madalas siyang walang pambayad sa upa at umaasa lamang sa tulong ng kaniyang mga kaibigan. Sa kabila ng paulit-ulit na hiling ng kaniyang asawa na umuwi na siya, pinili niyang manatili para sa bayan. Ang kaniyang matipunong katawan ay unti-unting nanghina dahil sa lamig at kakulangan sa nutrisyon.

Nagdusa rin siya sa pangungulila sa kaniyang mga anak at asawa. Madalas siyang managinip na karga-karga niya sina Sofia at Anita, ngunit nagigising siyang luhaan dahil ito ay panaginip lamang. Ang pagkamatay ng kaniyang limang anak habang siya ay nasa malayo ay isang malaking dagok sa kaniyang puso. Ang lahat ng ito ay tiniis niya dahil sa kaniyang wagas na pag-ibig sa tinubuang lupa.

Noong Hulyo 4, 1896, tuluyan siyang pumanaw sa Barcelona dahil sa sakit na tuberculosis. Namatay siya sa isang pampublikong ospital sa edad na 45, malayo sa kaniyang pamilya. Dahil sa kawalan ng pera, inilibing siya sa isang hiram na libingan sa sementeryo ng mga pulubi. Ang kaniyang mga labi ay naibalik lamang sa Pilipinas noong Disyembre 3, 1920.

Controversies and Criticism

Tunggalian nina Rizal at Del Pilar

Noong 1890, nagkaroon ng malalim na hidwaan sa pagitan nina Marcelo at Jose Rizal sa Madrid. Ito ay bunga ng magkaibang paniniwala sa patakaran ng La Solidaridad at pamumuno sa komunidad ng mga Pilipino. Nahati ang grupo sa dalawang kampo: ang mga Pilaristas at mga Rizalistas. Bagaman nanalo si Rizal sa eleksyon bilang lider, minabuti niyang magbitiw at umalis na lamang sa Europa. Humingi ng paumanhin si Marcelo kay Rizal, ngunit tuluyan nang nahinto ang kontribusyon ni Rizal sa pahayagan.

Ang Isyu ng Retraksyon

May mga ulat na bago mamatay si Marcelo, binawi niya ang kaniyang pagiging Mason at nagkumpisal sa simbahan. Ayon sa ilang dokumento, tinanggap niya ang mga sakramento ng Simbahang Katolika bago siya nalagutan ng hininga. Gayunpaman, marami pa ring Mason at istoryador ang hindi naniniwala sa ulat na ito. Itinuturing nila itong isang posibleng propaganda lamang ng mga prayle upang pahinain ang imahe ni Marcelo. Hanggang sa kasalukuyan, nananatili itong isang paksa ng debate sa kasaysayan.

Akusasyon sa Paggamit ng Pondo

Nagkaroon din ng mga usapin tungkol sa pondo ng propaganda na kinokolekta sa Pilipinas. Ang ilang miyembro ng Gran Oriente Español ay inakusahan ng maling paggamit ng salapi para sa mga piging sa Madrid. Sinabi ni Rizal na ang pahayagan ay tila nagiging paraan na lamang upang masuportahan ang mga namumuno rito kaysa sa tunay na layunin nito. Sa kabila nito, pinatunayan ng kasaysayan na si Marcelo ay namatay sa matinding kahirapan, na nagpapatunay na hindi niya ginamit ang pondo para sa sariling interes.

Si Marcelo Hilario del Pilar y Gatmaitán, o mas kilala sa sagisag-panulat na Plaridel, ay isang dakilang bayani ng Pilipinas. Siya ay kinikilala bilang pangunahing lider ng Kilusang Propaganda at isa sa mga pinaka-maimpluwensyang ilustrado laban sa kolonyalismong Espanyol.

Bilang isang matapang na manunulat at abogado, itinatag niya ang Diariong Tagalog at naging editor ng La Solidaridad. Ang kaniyang mga akda ay nagsilbing mitsa ng kamalayan para sa kalayaan at katarungan sa bansa.

Personal Life

Si Marcelo ay ikinasal sa kaniyang pangalawang pinsan na si Marciana “Tsanay” del Pilar noong Pebrero 1878 sa Tondo. Sa kanilang pagsasama, sila ay biniyayaan ng pitong anak, ngunit sina Sofia at Anita lamang ang nabuhay. Ang kaniyang pamilya ay nagmula sa hanay ng mga principalia na may malawak na lupain sa Bulacan.

Dumanas ng matinding pangungulila si Marcelo habang siya ay nasa Espanya para sa kaniyang misyon. Madalas siyang managinip tungkol sa kaniyang mga anak na sina Anita at Sofia na karga niya sa kandungan. Nagigising siyang puno ng luha dahil sa pagnanais na makasama silang muli sa kaniyang pag-uwi.

Isang madamdaming kwento ang pagpapadala ni Anita ng kaniyang kaisa-isang piso bilang regalo sa Pasko para sa ama. Ibinenta ng bata ang kaniyang mga laruan upang makatulong sa hirap na dinaranas ni Marcelo sa ibang bansa. Labis na naiyak si Plaridel nang matanggap ang perang ito dahil sa kaniyang kabiguang magampanan ang tungkulin bilang ama.

Maliban sa pamilya, naging malapit na kaibigan niya sina Mariano Ponce, Miguel Morayta, at Ferdinand Blumentritt. Sa kaniyang huling sandali, ang tapat na si Ponce ang tanging nakasaksi sa kaniyang pagpanaw sa Barcelona. Namatay siya sa gitna ng matinding kahirapan at malayo sa kaniyang mga mahal sa buhay.

Si Marcelo ay kilala rin sa kaniyang mga bisyo gaya ng paninigarilyo upang pansamantalang malimutan ang gutom. Dahil sa kawalan ng pera, namumulot na lamang siya ng upos ng sigarilyo sa mga kalsada ng Madrid. Sa kabila ng panghihina ng katawan, hindi siya tumigil sa pagsulat para sa kalayaan ng Pilipinas.

Later Years and Death

Noong 1895, dinapuan si Marcelo ng sakit na tuberculosis dahil sa labis na gutom at matinding lamig. Binalak niyang bumalik sa Pilipinas upang mamuno sa rebolusyon ngunit lumala ang kaniyang karamdaman. Dinala siya sa Hospital de la Santa Cruz sa Barcelona noong Hunyo 20, 1896.

Nalagutan siya ng hininga noong Hulyo 4, 1896, sa edad na 45, ilang linggo bago ang Sigaw ng Pugad Lawin. Ang kaniyang huling habilin ay ipagpatuloy ang laban para sa kaligayahan at kalayaan ng mahal na bayan. Inilibing siya sa isang hiram na libingan sa sementeryo ng mga pulubi sa Barcelona.

Legacy and Historical Impact

Ang mga labi ni Plaridel ay naibalik sa Pilipinas noong Disyembre 3, 1920, sa pamamagitan ng Barkong Alicante. Ang kaniyang kapanganakan ay idineklara bilang National Press Freedom Day sa ilalim ng Republic Act No. 11699. Maraming institusyon ang ipinangalan sa kaniya gaya ng Marcelo H. del Pilar National High School.

Itinuturing siya bilang “Utak ng Katipunan” dahil ang kaniyang mga sulat ay nagsilbing gabay ni Andres Bonifacio. Ang bayan ng Quingua sa Bulacan ay pinalitan din ng pangalang Plaridel bilang parangal sa kaniya. Hanggang ngayon, siya ay kinikilala bilang isa sa tatlong pangunahing bayani kasama nina Rizal at Bonifacio.

Timeline of Key Events

  • 1850 – Isinilang sa sitio Cupang, Bulakan, Bulacan noong Agosto 30.
  • 1869 – Nakulong dahil sa pakikipagtalo sa kura paroko tungkol sa bayad sa binyag.
  • 1878 – Ikinasal sa kaniyang pinsan na si Marciana del Pilar noong Pebrero.
  • 1880 – Nakapagtapos ng kursong abogasya sa Unibersidad ng Santo Tomas.
  • 1882 – Itinatag ang Diariong Tagalog, ang unang bilingguwal na pahayagan sa bansa.
  • 1888 – Tumakas patungong Espanya noong Oktubre 28 upang iwasan ang pagpapatapon.
  • 1889 – Naging pangalawang editor ng pahayagang La Solidaridad sa Barcelona.
  • 1895 – Itinigil ang paglilimbag ng La Solidaridad dahil sa kawalan ng pondo.
  • 1896 – Namatay sa Barcelona, Espanya noong Hulyo 4 dahil sa tuberculosis.

Selected Works

  • Dasalan at Toksohan – Isang satirikong bersyon ng mga dasal upang batikusin ang mga prayle.
  • Caiigat Cayó – Polyetong nagtatanggol sa Noli Me Tangere ni Rizal laban sa mga kura.
  • La Soberanía Monacal en Filipinas – Akdang naglalantad sa kapangyarihan ng mga prayle sa ekonomiya at politika.
  • Ang Pag-ibig sa Tinubuang Lupà – Salin sa Tagalog ng sanaysay ni Rizal na nagpaalab sa nasyonalismo.

Awards

  • National Hero of the Philippines – Inirekomenda ng National Heroes Committee noong 1995.
  • Father of Philippine Journalism – Dahil sa kaniyang kontribusyon sa malayang pamamahayag.
  • Father of Philippine Masonry – Siya ang nag-organisa ng mga masonic lodges para sa mga Pilipino.
  • U.P. Gawad Plaridel – Isang parangal para sa mga namumukod-tanging praktisyunal sa media.

Historical Assessment

Ayon kay Governor-General Ramon Blanco, si Marcelo ang pinaka-matalinong lider at ang tunay na kaluluwa ng mga separatista. Sinabi niya na si Plaridel ay mas higit pa at mas mapanganib kaysa kay Jose Rizal. Ipinapakita nito na ang kaniyang radikal na kaisipan ay labis na kinatakutan ng mga awtoridad na Espanyol.

Naniniwala ang mga modernong istoryador na si Marcelo ang naglatag ng blueprint para sa Himagsikang Pilipino. Bagaman nagsimula bilang reformista, sa huli ay tinanggap niya na ang rebolusyon ang tanging paraan para sa kalayaan. Ang kaniyang talino sa politika at pag-oorganisa ay nagbigay ng direksyon sa pambansang pagkilos.

Lesson for Today’s Generation

Ang buhay ni Marcelo H. del Pilar ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng pagsasakripisyo para sa mas mataas na layunin. Iniwan niya ang kaniyang marangyang buhay at pamilya upang pagsilbihan ang bayang inaapi. Para sa kasalukuyang henerasyon, ang kaniyang halimbawa ay paalala na ang tunay na tagumpay ay nasusukat sa serbisyo sa kapwa.

Ipinakita rin niya ang kapangyarihan ng panulat sa pagbabago ng lipunan. Sa kabila ng limitadong pondo at banta sa buhay, ginamit niya ang media upang imulat ang kaisipan ng masa. Dapat nating tularan ang kaniyang dedikasyon sa pagtatanggol sa kalayaan ng pamamahayag at karapatan ng bawat tao.

Panghuli, ang kaniyang nasyonalismo ay walang kompromiso. Nanatili siyang tapat sa kaniyang prinsipyo hanggang sa huling hininga sa Barcelona. Ang aral na iniwan ni Plaridel ay isang hamon para sa mga kabataan na mahalin ang Pilipinas nang higit pa sa sariling interes at kaginhawaan.

Trivia Questions

  1. Saan ipinanganak si Marcelo H. del Pilar noong Agosto 30, 1850? A. Cupang, Bulacan B. Tondo, Maynila C. Malolos, Bulacan D. Kawit, Cavite
  2. Ano ang pinakasikat na sagisag-panulat o pen name ni Marcelo H. del Pilar? A. Laong Laan B. Plaridel C. Agapito Bagumbayan D. Pingkian
  3. Anong kurso ang natapos ni Marcelo H. del Pilar sa Unibersidad ng Santo Tomas noong 1880? A. Medisina B. Edukasyon C. Inhinyerya D. Abogasya
  4. Ano ang pamagat ng pahayagang itinatag niya noong 1882 na gumamit ng wikang Tagalog at Espanyol? A. La Solidaridad B. Kalayaan C. Diariong Tagalog D. El Renacimiento
  5. Sino ang hinalinhan ni Marcelo H. del Pilar bilang editor ng pahayagang La Solidaridad sa Espanya? A. Jose Rizal B. Graciano Lopez Jaena C. Mariano Ponce D. Antonio Luna
  6. Ano ang pamagat ng kaniyang akda na nagpatawa at bumatikos sa mga mapang-abusong prayle gamit ang anyo ng mga dasal? A. Dasalan at Toksohan B. Noli Me Tangere C. Caiigat Cayo D. Ang Pag-ibig sa Tinubuang Lupa
  7. Sa anong bansa nagtungo si Marcelo upang ipagpatuloy ang paghingi ng reporma at iwasan ang pag-aresto sa kaniya? A. Amerika B. Hongkong C. Japan D. Espanya
  8. Ano ang sakit na naging sanhi ng kamatayan ni Marcelo H. del Pilar noong Hulyo 4, 1896? A. Kanser B. Dengue C. Tuberculosis D. Cholera
  9. Anong halaga ng pera ang ipinadala ng kaniyang anak na si Anita bilang regalo sa Pasko habang siya ay naghihirap sa ibang bansa? A. Isang Piso B. Sampung Piso C. Limampung Piso D. Isang Daang Piso
  10. Dahil sa kaniyang husay sa pagsusulat, ano ang titulong ibinigay sa kaniya sa kasaysayan? A. Ama ng Katipunan B. Ama ng Pamamahayag sa Pilipinas C. Utak ng Himagsikan D. Ama ng Wikang Pambansa
  11. Ano ang ginagawa ni Marcelo sa mga kalsada ng Madrid upang makalimutan ang gutom dahil sa kawalan ng pera? A. Namamalimos B. Nagtitinda ng diyaryo C. Nagpapatugtog ng violin D. Namumulot ng upos ng sigarilyo
  12. Sa anong lungsod sa Espanya namatay at unang inilibing ang ating bayani? A. Madrid B. Seville C. Barcelona D. Valencia

Sources

Mga Tamang Sagot:

1. A, 2. B, 3. D, 4. C, 5. B, 6. A, 7. D, 8. C, 9. A, 10. B, 11. D, 12. C

More: https://pinas.news/apolinario-mabini-dakilang-paralitiko-at-utak-ng-himagsikan/

Previous article
Legarda nagalit kay Garin at ehekutibo sa ‘painfully slow’ na aksyon
Next article
Kinuwestiyon ni Marcoleta si Jinky Luistro sa pabago-bagong standards

Related Articles

Latest Articles

Load more