“Kung ang pag-unlad ay nangangahulugan ng aming pagkawasak, hindi iyan pag-unlad.” ~Macli-ing Dulang
Si Macli-ing Dulag (13 Abril 1930 – 24 Abril 1980) ay isang iginagalang na pangat o pinuno ng tribung Butbut sa lalawigan ng Kalinga. Siya ay kinikilala bilang bayani at martir ng Cordillera dahil sa kanyang matapang na pamumuno laban sa proyektong Chico River Dam noong panahon ng diktadurang Marcos.
Ang kanyang pakikibaka ay nagbigay-daan sa pagkakaisa ng mga katutubong pangkat sa kabundukan upang ipaglaban ang kanilang lupang ninuno. Dahil sa kanyang paninindigan, naging simbolo siya ng karapatan ng mga Indigenous Peoples hindi lamang sa Pilipinas kundi sa buong mundo.
Quick Facts
- Full Legal Name: Macli-ing Dulag (also spelled Macliing or Macli’ing)
- Commonly Known Names: Macli-ing, Ama Macli-ing
- Birth Details: April 13, 1930 (records vary, some cite January 1), Bugnay, Tinglayan, Kalinga-Apayao,
- Death Details: April 24, 1980 (aged 50), Bugnay, Tinglayan, Kalinga,
- Nationality: Filipino (Igorot – Kalinga)
- Occupation(s): Farmer, Caminero (Road Maintenance Worker), Barrio Captain, Pangat (Tribal Chieftain),
- Years Active: 1960s – 1980
- Known For: Leading the resistance against the Chico River Basin Hydroelectric Dam Project,
- Notable Works or Positions: Three-term Barrio Captain of Bugnay; Spokesperson for the Kalinga and Bontoc opposition,
Early Life and Education
Ipinanganak si Macli-ing Dulag sa liblib na baryo ng Bugnay sa Tinglayan, Kalinga-Apayao noong 1930. Lumaki siya sa isang kapaligirang nakasentro sa pagsasaka at tradisyon ng mga Butbut. Walang opisyal na rekord ng kanyang eksaktong kaarawan, ngunit kilala siya ng kanyang mga kasabayan. Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nagsilbi siyang porter o tagabuhat para sa mga gerilyang lumalaban sa mga Hapon.
Sa aspeto ng pormal na pag-aaral, hindi nakatuntong sa eskwelahan si Macli-ing gaya ng karamihan sa kanyang tribu. Gayunpaman, natutunan niyang pirmahan ang sarili niyang pangalan sa kabila ng kakulangan sa pormal na edukasyon. Sa halip na aklat, ang karanasan sa bundok at pakikihalubilo sa kapwa ang naging guro niya. Sa kalaunan, nagtrabaho siya bilang isang “caminero” o manggagawa sa kalsada para sa gobyerno.
Ang kanyang personalidad ay inilarawan bilang matalino, matapang, at puno ng integridad ayon sa kanyang mga kasama. Bilang isang pangat, siya ay seryosong pinakikinggan ng komunidad dahil sa kanyang husay sa pagpapasya. Hindi siya nagdadalawang-isip na iwan ang kanyang trabaho upang ayusin ang gulo sa pagitan ng mga kalalawigan. Dahil dito, nahalal siyang Barrio Captain ng Bugnay at nagsilbi sa loob ng tatlong termino mula 1966.
Kahit na walang mataas na pinag-aralan, si Macli-ing ay may angking talino sa pagsasalita at pangangatwiran. Mayroon siyang natural na karisma na nakakaakit sa mga taong makinig sa kanyang mga adhikain. Ang kanyang integridad ay naging sandigan ng mga Butbut sa gitna ng matitinding pagsubok sa kanilang lugar. Kilala rin siya bilang isang simpleng magsasaka na may malalim na paggalang sa kalikasan.
Sa kanyang pang-araw-araw na buhay, siya ay isang huwarang ama at pinuno na mas inuuna ang kapakanan ng iba. Nakaugalian na niyang magsakripisyo ng sariling kita para sa mas malaking layunin ng kanyang tribu. Ang kanyang mga desisyon ay laging nakabatay sa kung ano ang makatarungan para sa lahat. Ito ang naging pundasyon ng kanyang malakas na karakter na hindi basta-basta natitibag ng kahit anong banta.
Rise to Prominence
Nagsimulang makilala si Macli-ing sa pambansang entablado noong 1974 nang simulan ng National Power Corporation (NAPOCOR) ang proyektong Chico Dam. Ang proyektong ito ay naglalayong magtayo ng apat na malalaking dam sa kahabaan ng Chico River. Layunin ng plano na makagawa ng 1,000 megawatts ng kuryente para sa bansa sa tulong ng World Bank. Ngunit ang planong ito ay banta sa kabuhayan at kultura ng mga katutubong Kalinga at Bontoc.
Tinatayang 100,000 katao ang maaapektuhan at maraming baryo ang lulubog sa tubig kapag itinuloy ang konstruksyon,. Kasama sa mga mawawala ay ang mga rice terraces, orchards, at mga sagradong libingan ng kanilang mga ninuno. Para sa mga katutubo, ang lupa ay hindi lamang pag-aari kundi bahagi ng kanilang buhay at kaluluwa. Dito nagsimulang mag-organisa si Macli-ing ng mga bodong o peace councils upang pag-isahin ang mga tribu.
Dati-rati ay may mga alitan ang mga tribu sa Cordillera, ngunit napagkaisa sila ni Macli-ing para sa isang layunin. Ginamit niya ang tradisyonal na sistemang bodong upang bumuo ng isang malawak na alyansa laban sa diktadurang Marcos. Noong 1975, binuo ng 150 papangat ang Bodong Federation, Inc. sa Quezon City upang pormal na tutulan ang dam. Si Macli-ing ang naging boses at tagapagsalita ng buong oposisyon dahil sa kanyang matapang na paninindigan.
Nahaharap siya sa isang malakas na rehimen na gumagamit ng militar upang pilitin ang mga tao na sumang-ayon. Sa kabila ng pananakot at pang-aabuso ng mga sundalo, hindi natinag ang kanyang desisyon na protektahan ang kanilang lupa. Ang kanyang mga salita ay nagbigay ng inspirasyon hindi lamang sa mga taga-Cordillera kundi pati sa mga nasa Maynila. Kinilala siya bilang isang epektibong lider na kayang tapatan ang kapangyarihan ng gobyerno gamit ang katotohanan.
Major Contribution
Ang pinakamalaking ambag ni Macli-ing Dulag ay ang pagpapalaganap ng konsepto ng “Ancestral Domain” sa pambansang diskurso. Binago niya ang pananaw ng marami tungkol sa pagmamay-ari ng lupa sa pamamagitan ng kanyang mga talumpati. Ipinagtanggol niya ang karapatan ng mga katutubo na manatili sa lupang pinaghirapan at dinilig ng dugo ng kanilang mga ninuno. Ang kanyang mga argumento ay naging pundasyon ng mga modernong batas tungkol sa karapatan ng mga Indigenous Peoples.
Bukod dito, matagumpay niyang ginamit ang bodong (peace pact) system bilang isang instrumentong pulitikal laban sa pambansang pang-aapi. Mula sa tradisyunal na kasunduan sa pagitan ng dalawang tribu, naging multilateral ito upang pagbuklurin ang maraming baryo. Isinama sa probisyon ng kanilang pagta ang hindi pakikipagtulungan sa militar at sa mga nagtatayo ng dam. Ang estratehiyang ito ay nagpatatag sa resistensya ng mga taga-Cordillera laban sa militarisasyon.
Dahil sa kanyang pamumuno, napilitan ang World Bank na bawiin ang kanilang pondo para sa Chico Dam project. Ito ay isang bihirang pagkakataon kung saan ang maliit na komunidad ay nagtagumpay laban sa isang higanteng institusyon. Ang tagumpay na ito ay nagbigay ng lakas ng loob sa iba pang mga grupo na lumaban para sa kanilang karapatan,. Hanggang ngayon, ang kanyang legasiya ay patuloy na ginugunita tuwing “Cordillera Day” sa buong rehiyon.
Notable Stories
“Wala Akong Binebenta”
Minsan ay inalok si Macli-ing ng makapal na sobre ng pera ni Manuel Elizalde Jr. upang itigil ang kanyang oposisyon. Mariin itong tinanggihan ng pangat sa pagsasabing ang pera ay para lamang sa taong may ibinebenta. Dahil wala siyang balak ibenta ang lupang ninuno, hindi niya tinanggap ang suhol na ito mula sa gobyerno. Ang kwentong ito ay naging simbolo ng kanyang matatag na integridad at hindi mabibiling prinsipyo.
The Beauty Queens in the Panamin Office
Dinala rin si Macli-ing sa opisina ng Panamin Foundation at inilagay sa isang kwartong puno ng magagandang babae. Sinabihan siya na pumili ng isa para sa gabi bilang bahagi ng pagtatangkang suhulan o akitin siya. Tumanggi si Macli-ing at agad na humiling na paalisin na siya sa lugar na iyon. Pinatunayan nito na hindi siya madadaan sa makamundong pagnanasa upang talikuran ang kanyang mga adhikain.
“Tayo ang Pag-aari ng Lupa”
Sa isang sikat na pagkakataon, tinanong siya ng mga kinatawan ng gobyerno kung nasaan ang titulo ng kanilang lupa. Sumagot si Macli-ing na ang tao ang pag-aari ng lupa dahil ang lupa ay nananatili kahit wala na ang tao. Kinuwestiyon niya ang kayabangan ng gobyerno na mag-angkin ng isang bagay na mas matagal pang mabubuhay kaysa sa kanila. Ang pahayag na ito ay naging isa sa pinakamakapangyarihang quote sa kasaysayan ng Cordillera.
Ang Gabing Nagliyab ang Lampara
Noong gabi ng kanyang kamatayan, tinawag si Macli-ing ng mga sundalo upang lumabas sa kanyang bahay. Inutusan niya ang kanyang asawa na i-lock ang pinto habang nagdadala siya ng lampara upang makakita. Ang liwanag ng lamparang ito ang naging dahilan kung bakit nakita ng mga sundalo ang kanyang anino. Dahil dito, alam ng mga salarin kung saan eksaktong itututok ang kanilang mga baril sa likod ng pinto.
Paglilingkod Bilang Porter sa Digmaan
Bago pa man naging kilalang lider, nagsilbi na si Macli-ing bilang tagabuhat ng gamit para sa mga gerilya noong WWII. Sa murang edad, ipinakita na niya ang kanyang dedikasyon sa pagtulong sa mga lumalaban para sa kalayaan. Ang karanasang ito sa gitna ng digmaan ay nakatulong sa paghubog ng kanyang katapangan sa kabundukan. Dito niya unang natutunan ang kahalagahan ng pagtatanggol sa sariling bayan laban sa mga dayuhan.
Mga Hamon sa Buhay
Hinarap ni Macli-ing ang matinding militarisasyon sa Kalinga nang ideklara ang Presidential Decree no. 848 noong 1975. Ang kautusang ito ay bumuo sa Kalinga Special Development Region (KSDR) upang kontrolin ang oposisyon sa dam. Maraming sundalo mula sa 44th, 51st, at 60th PC Brigades ang dinala sa kanilang lugar upang manakot,. Nagkaroon din ng mga warrantless arrests at deklarasyon ng “free fire zones” sa kanilang mga komunidad.
Noong 1977, isa si Macli-ing sa labing-anim na taga-Bugnay na ikinulong ng dalawang buwan nang walang malinaw na sakdal. Sa kabila ng banta sa kanyang buhay, patuloy siyang nagsagawa ng mga lihim na pagpupulong para sa mga tribu. Maraming beses din siyang inalukan ng matataas na posisyon at malaking sweldo para lamang kumampi sa gobyerno. Ang lahat ng ito ay kanyang tinalikuran upang manatiling tapat sa kanyang mga kapwa katutubo at sa kanilang lupang ninuno.
Mga Kontrobersya at ang Paghahanap ng Katarungan
Ang pagpaslang kay Macli-ing Dulag ay nananatiling isa sa mga pinakamainit na isyu sa kasaysayan ng Martial Law. Pagkatapos ng krimen, kinailangang harapin ng gobyerno ang matinding batikos mula sa lokal at internasyonal na komunidad. Ang mga salarin ay kinilalang mga tauhan ni Lieutenant Leodegario Adalem mula sa 4th Infantry Division. Bagaman nahatulan si Adalem noong 1983, siya ay muling ibinalik sa serbisyo at naging Major sa kalaunan.
May mga usapin din tungkol sa ugnayan ng ilang anti-dam leaders sa armadong kilusan o New People’s Army (NPA). Halimbawa, ang kasama ni Macli-ing na si Pedro Dungoc ay umanib sa NPA matapos ang insidente. Gayunpaman, binibigyang-diin ng mga taga-Cordillera na ang kanilang laban ay para sa lupa at hindi lamang sa ideolohiya. Noong 2000, napatay si Adalem sa isang ambush ng NPA, na itinuturing ng ilan bilang isang anyo ng katarungan.
Kritisismo rin ang inabot ng World Bank dahil sa kanilang pagpopondo sa proyekto sa kabila ng banta sa mga katutubo. Inakusahan sila ng pakikipagsabwatan sa diktadura upang sirain ang kabuhayan ng mga tao sa bundok. Ang kontrobersyang ito ang naging dahilan kung bakit nagkaroon ng mas mahigpit na safeguards sa mga pautang ng World Bank. Hanggang ngayon, ang isyu ng Chico Dam ay nagsisilbing aral sa epekto ng modernisasyon sa mga marginalized na sektor.
Personal Life
Si Macli-ing Dulag ay isang debotong miyembro at lider ng tribung Butbut sa Kalinga. Siya ay isang simpleng magsasaka na nagmamay-ari ng mga palayan sa kabundukan. Bukod sa pagsasaka, nagtrabaho rin siya bilang “caminero” o maintenance worker sa kalsada. Ang kanyang buhay ay nakasentro sa payak na pamumuhay sa baryo ng Bugnay.
Pagdating sa kanyang pamilya, si Macli-ing ay isang mapagmahal na asawa at ama,. Ang kanyang asawa ay naging saksi sa kanyang huling mga sandali noong gabi ng asasinasyon. Mayroon siyang anak na si Robert Macli-ing na nagbigay ng testimonya tungkol sa sinapit ng ama. Ang kanyang mga relasyon sa kapwa ay nakaugat sa malalim na respeto at pagtitiwala.
Bilang isang “pangat” o iginagalang na elder, siya ang takbuhan ng mga tao sa komunidad. Pinahahalagahan niya ang pagkakaisa ng mga tribu sa kabila ng mga lumang alitan. Ibinibigay niya ang kanyang panahon upang ayusin ang mga gulo sa pagitan ng mga kailian. Kahit wala siyang pormal na edukasyon, ang kanyang karunungan ay kinikilala ng lahat.
Ang kanyang pilosopiya sa buhay ay nakabatay sa sagradong ugnayan ng tao at ng lupa. Naniniwala siyang ang lupa ay biyaya ni Apo Kabunian at hindi dapat ariin ng sinuman. Para sa kanya, ang tao ang pag-aari ng lupa dahil ang lupa ay mananatili habang-buhay. Ang pananaw na ito ang naging pundasyon ng kanyang matatag na paninindigan laban sa dam.
Kilala si Macli-ing sa kanyang integridad at hindi matatawarang katapangan sa harap ng panganib. Hindi siya nasilaw sa pera o sa mga posisyong inialok ng administrasyong Marcos. Nanatili siyang tapat sa kanyang mga prinsipyo hanggang sa huling sandali ng kanyang buhay. Ang kanyang karakter ay nagsilbing inspirasyon sa buong rehiyon ng Cordillera at sa buong bansa.
Later Years and Death
Noong gabi ng Abril 24, 1980, sinalakay ng mga sundalo ang bahay ni Macli-ing sa Bugnay. Ang mga ito ay nasa ilalim ng command ni Lieutenant Leodegario Adalem ng 44th Infantry Battalion. Ayon sa mga ulat, pinapaulanan ng bala ang kanyang tahanan habang siya ay nasa loob. Tinangka niyang i-lock ang pinto, ngunit dito siya tinamaan ng mga bala ng militar.
Nagtamo si Macli-ing ng sampung tama ng bala sa kanyang katawan na naging sanhi ng kanyang kamatayan,. Natagpuan din ang labintatlong butas ng bala sa dingding at pinto ng kanyang bahay. Ang kanyang kasama na si Pedro Dungoc Sr. ay himalang nakaligtas sa nasabing pag-atake. Ang pangyayaring ito ay nagdulot ng malawakang galit at pagkilos mula sa iba’t ibang sektor.
Ang asasinasyon kay Macli-ing ay naging mitsa ng mas malakas na pagtutol sa Chico Dam project. Sa halip na matakot, mas lalong nagkaisa ang mga Kalinga at Bontoc laban sa diktadura. Ang balita ng kanyang pagkamatay ay umabot hanggang sa ibang bansa at nakakuha ng suporta. Dahil sa matinding pressure, napilitan ang World Bank na bawiin ang pondo para sa proyekto.
Legacy and Historical Impact
Ang pagkamatay ni Macli-ing Dulag ay itinuturing na “watershed moment” sa kasaysayan ng Martial Law. Pinag-isa nito ang mga tribu sa Cordillera na dati ay may mga hidwaan sa isa’t isa. Ang kanyang sakripisyo ang nagligtas sa libu-libong ektarya ng lupang ninuno mula sa pagkalunod. Dahil dito, kinilala siya bilang simbolo ng pakikibaka para sa karapatan sa sariling lupain.
Bilang pagkilala, ang kanyang pangalan ay nakaukit sa Wall of Remembrance ng Bantayog ng mga Bayani. Itinuturing siyang martir at bayani na lumaban sa pang-aabuso ng kapangyarihan noong panahon ng diktadura. Maraming kanta, tula, at dula ang nilikha upang parangalan ang kanyang kabayanihan at paninindigan. Ang kanyang mga salita ay patuloy na sinisipi sa mga diskurso tungkol sa kalikasan.
Ang petsang Abril 24 ay idineklara bilang “Cordillera Day” upang gunitain ang kanyang pagkamartir. Ito ay naging taunang pagtitipon ng mga katutubo upang ipagpatuloy ang kanyang sinimulang laban. Ang kanyang legasiya ay nagsisilbing gabay sa mga kasalukuyang kilusan para sa awtonomiya ng rehiyon. Hanggang ngayon, nananatiling buhay ang kanyang espiritu sa bawat laban para sa katarungan.
Timeline of Key Events
- 1930 – Ipinanganak si Macli-ing Dulag sa Bugnay, Tinglayan, Kalinga.
- World War II – Nagsilbi bilang porter para sa mga gerilya laban sa mga Hapon.
- 1966 – Nagsimulang magsilbi bilang Barrio Captain ng Bugnay sa loob ng tatlong termino.
- 1974 – Nagsimula ang preparasyon para sa World Bank-funded Chico River Dam Project.
- 1975 – Tumulong sa pag-oorganisa ng mga “bodong” (peace pacts) laban sa proyekto.
- 1977 – Ikinulong ng militar sa loob ng dalawang buwan dahil sa kanyang oposisyon.
- 1979 – Itinalaga bilang opisyal na tagapagsalita ng mga tribu laban sa dam.
- Abril 24, 1980 – Pinatay ng mga sundalo sa loob ng kanyang bahay sa Bugnay.
- 1983 – Nilitis at nahatulan ang ilang sundalong sangkot sa kanyang pagpaslang.
- 1992 – Pormal na kinilala sa Bantayog ng mga Bayani bilang isang martir at bayani.
Selected Works
Bagaman walang nailathalang libro, ang kanyang mga talumpati ang nagsilbing gabay sa kanyang mga kababayan. Ang kanyang pahayag na “How can you own that which outlives you?” ay naging inspirasyon sa usapin ng Ancestral Domain. Ginamit ang kanyang mga salita upang ipaliwanag ang kahalagahan ng pangangalaga sa kalikasan para sa susunod na henerasyon. Ang kanyang boses ay nananatiling makapangyarihan sa mga protesta at akademikong pag-aaral.
Awards
Si Macli-ing Dulag ay pinarangalan bilang isa sa mga unang bayani sa Bantayog ng mga Bayani. Ang kanyang sakripisyo ay kinikilala rin ng iba’t ibang human rights organizations sa buong mundo. Nakatanggap siya ng mga posthumous na parangal mula sa mga lokal na pamahalaan sa Cordillera. Ang kanyang rebulto at monument sa Bugnay ay nagsisilbing paalala ng kanyang kadakilaan bilang lider.
Historical Assessment
Ayon sa mga iskolar, si Macli-ing Dulag ay isang “organic intellectual” na nagmula sa masa. Bagaman walang pormal na paaralan, nahigitan niya ang mga edukadong technocrats sa usapin ng katarungan. Ang kanyang pamumuno ay hindi nakabatay sa titulo kundi sa tiwala ng kanyang mga kailian. Pinatunayan niya na ang tunay na talino ay nasusukat sa paglilingkod sa kapwa at bayan.
Sa pagsusuri ng kasaysayan, siya ang naglagay sa mapa sa isyu ng Indigenous Peoples’ rights. Ang kanyang laban ang nagbigay-daan sa mga pandaigdigang polisiya para sa proteksyon ng mga katutubo. Kinikilala siya ng mga historyador bilang isa sa mga pinakamahalagang martir ng Pilipinas. Ang kanyang buhay ay isang patunay na ang paninindigan ay mas malakas kaysa sa baril.
Balita Ngayon: Macli-ing sa Makabagong Panahon
Sa kasalukuyan, patuloy na itinatanghal ang mga dula tungkol sa kanyang buhay gaya ng “Macli-ing” sa Baguio City. Ang mga pagtatanghal na ito ay naglalayong imulat ang bagong henerasyon tungkol sa Martial Law. May mga panawagan din na protektahan ang kanyang monumento sa Kalinga mula sa anumang banta ng demolisyon. Nananatiling aktibo ang mga komunidad sa pagdiriwang ng Cordillera Day tuwing buwan ng Abril.
Dahil sa mga bagong proyektong dam sa iba’t ibang bahagi ng bansa, muling nabubuhay ang kanyang mensahe. Ang mga isyu sa Kaliwa Dam at iba pang hydropower projects ay inihahalintulad sa Chico Dam. Ginagamit ng mga aktibista ang kanyang mga turo upang ipagtanggol ang mga apektadong komunidad sa kasalukuyan. Ang kanyang pangalan ay simbolo pa rin ng resistensya laban sa mapanirang pag-unlad.
Lesson For Today’s Generation
Ang buhay ni Macli-ing Dulag ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng integridad sa ating mga gawain. Ipinakita niya na hindi dapat ipagpalit ang ating mga prinsipyo sa anumang halaga ng salapi. Sa gitna ng katiwalian, ang kanyang halimbawa ay paalala na ang dangal ay higit pa sa kayamanan. Ang pagiging tapat sa layunin ang nagbibigay ng tunay na lakas sa isang tao.
Isa pang mahalagang aral ay ang ating responsibilidad sa pangangalaga sa ating kalikasan at kapaligiran. Tayo ay mga katiwala lamang ng mundo at dapat natin itong iwanang maayos para sa hinaharap. Ang pag-unlad ay hindi dapat makasira sa buhay at kultura ng mga tao sa isang lugar. Dapat tayong maging boses ng mga walang kapangyarihan sa harap ng mga mapang-aping sistema.
Higit sa lahat, itinuro ni Macli-ing ang kapangyarihan ng pagkakaisa ng bawat mamamayan para sa kabutihan. Walang proyektong gaano man kalaki ang makakatalo sa isang bansang nagkakaisa at may matibay na paninindigan. Ang kanyang buhay ay hamon sa atin na huwag matakot manindigan para sa kung ano ang tama. Tayo ang gumagawa ng ating kasaysayan sa pamamagitan ng ating mga desisyon at kilos.
More: https://pinas.news/apolinario-mabini-dakilang-paralitiko-at-utak-ng-himagsikan/
